«روزگار زرین» در اندیشه ایرانی و هنر تاریخی نگاری دوره اسلامی

مفهوم «روزگار زرین» در اندیشه ایرانی و تاریخ نگاری دوره اسلامی، نه یک واقعیت تاریخی عینی، که برساخته ای گفتمانی، سیال و ایدئولوژیک است که در هر دوره، مطابق با نیازهای هویتی، سیاسی و فرهنگی بازآفرینی و بازتعریف می شود. پژوهش حاضر با تکیه بر چارچوب نظری تحلیل گفتمان (با الهام از فوکو) و نظریه «اسلامی سازی تاریخ» مارشال هاجسون، به بررسی دو روایت اصلی از این مفهوم پرداخته است: روایت نخست، ایران باستان را به مثابه عصر طلایی پایان یافته و تراژیک بازنمایی می کند که با فتح اسلام به پایان رسید؛ روایت دوم، قرون سوم تا پنجم هجری (عصر آل بویه و سامانیان) را به عنوان عصر طلایی تمدن اسلامی-ایرانی معرفی می نماید که در آن علوم عقلی، فلسفه و ادبیات به اوج شکوفایی رسید. یافته های پژوهش نشان می دهد که این دو روایت، در نسبت دیالکتیکی با یکدیگر قرار دارند و هر یک در پاسخ به گفتمان رقیب، بازتولید و تقویت می شوند. با این حال، اندیشه تلفیقی سهروردی و حکمت خسروانی، با تبدیل «تقدم زمانی» به «تقدم وجودی»، امکان پیوند و آشتی میان این دو روایت را فراهم می آورد و «روزگار زرین» را به عنوان حقیقتی فراتاریخی و جاودان بازتعریف می کند. همچنین، این پژوهش نشان می دهد که مفهوم «روزگار زرین» همواره در حال کوچ از یک عرصه به عرصه دیگر بوده است؛ به گونه ای که با افول علوم عقلی در دوره سلجوقی، هنر سفالگری به عنوان «عصر طلایی» جدید ظهور یافت. این پژوهش با روش تحلیل محتوای کیفی و تاریخ نگاری تطبیقی، به بررسی تاثیر بازنمایی های «روزگار زرین» بر مناقشات هویتی معاصر ایران پرداخته و نشان می دهد که درک عمیق این مفهوم، کلید فهم بسیاری از چالش های هویتی، سیاسی و فرهنگی در گفتمان های ملی گرایانه و اسلام گرایانه است. در نهایت، پژوهش حاضر الگویی تلفیقی برای فهم «روزگار زرین» به عنوان میدان نزاع گفتمانی بر سر هویت در تاریخ نگاری دوره اسلامی ارائه می دهد و بر ظرفیت های این مفهوم برای بازآفرینی امید و همبستگی در فضای فرهنگی و اجتماعی ایران معاصر تاکید می ورزد.

کلیدواژه ها:

روزگار زرین ، تاریخ نگاری اسلامی ، هویت ایرانی ، تحلیل گفتمان ، ملی گرایی ایرانی