پیر مغان و حافظه دینی ایران: بازخوانی نمادهای میترایی در غزل حافظ

حافظ شیرازی یکی از برجسته ترین شاعران عرفانی ایران است که جهان شعری او علاوه بر عناصر اسلامی و صوفیانه، حامل لایه هایی از حافظه فرهنگی و معنوی ایران نیز هست. پژوهش حاضر با هدف بررسی مفهوم «پیر مغان» و بازخوانی نمادهای میترایی در غزل حافظ، در چارچوب نظریه حافظه فرهنگی یان آسمن انجام شده است. این پژوهش از نوع کیفی، بنیادین و با روش توصیفی تحلیلی است و داده های آن از طریق مطالعه کتابخانه ای و تحلیل متنی دیوان حافظ و منابع مرتبط با تاریخ ادیان، اسطوره شناسی و حافظ پژوهی گردآوری شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که مفاهیمی چون «پیر مغان»، «خرابات»، «می»، «نور»، «خورشید» و «سحر» در غزل حافظ صرفا استعاره های ادبی یا مفاهیم رایج عرفانی نیستند، بلکه در قالب یک شبکه نمادین، بازتاب دهنده بخشی از حافظه دینی و فرهنگی ایران پیشااسلامی اند. تحلیل ها نشان می دهد که شخصیت «پیر مغان» در جایگاه مرشد رازآموز و حامل معرفت باطنی، شباهت هایی ساختاری با الگوی راهنمای معنوی در آیین مهر دارد و خرابات نیز به عنوان فضایی تشرفی و رازآموزانه قابل تفسیر است. با این حال، پژوهش حاضر بر وجود تداوم نمادین و فرهنگی تاکید دارد و از هرگونه ادعای وابستگی مستقیم حافظ به آیین مهر پرهیز می کند. در نتیجه، می توان شعر حافظ را عرصه ای برای بازتولید حافظه دینی ایران دانست که در آن، عناصر نمادین ایران باستان در قالب عرفان اسلامی و زبان شاعرانه بازآفرینی شده اند.

کلیدواژه ها:

حافظ ، پیر مغان ، حافظه فرهنگی ، عرفان ایرانی ، خرابات