تحلیل تطبیقی نقش تزیینات در پوشاک و متعلقات آن در نگاره ها و دیوارنگاره های شاهانه دوره های صفوی و قاجار

تزیینات پوشاک شاهانه در هنر تصویری ایران، فراتر از عناصر آرایشی، بخشی از نظام نشانه ای قدرت و مشروعیت سیاسی به شمار می روند. پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی به تحلیل نقش تزیینات در پوشاک و متعلقات آن در نگاره ها و دیوارنگاره های شاهانه دوره های صفوی و قاجار می پردازد. مسئله اصلی پژوهش آن است که تزیینات پوشاک در این دو دوره و در دو رسانه تصویری متفاوت، چه کارکردهای زیبایی شناختی و معناشناختی داشته و چه تحولاتی را در بازنمایی قدرت نشان می دهد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات اسنادی و تحلیل بصری نمونه های انتخابی از نگارگری های درباری و دیوارنگاره های کاخی است. چارچوب نظری پژوهش بر پایه نظریه نشانه شناسی بصری رولان بارت و نظریه بازنمایی استوارت هال شکل گرفته و از مفاهیمی چون «بدن سیاسی» و «معماری بدن» نیز بهره برده شده است. یافته ها نشان می دهد که در دوره صفوی، تزیینات پوشاک شاهانه در چارچوب نظامی هماهنگ و نمادین، در پیوند با سنت های تزیینی ایرانی-اسلامی بازنمایی می شود و بر انسجام گفتمان مشروعیت مذهبی-سیاسی تاکید دارد؛ در حالی که در دوره قاجار، ضمن تداوم برخی عناصر سنتی، گرایش به جلوه گری بصری، فردیت محوری و تاثیرپذیری از عناصر غربی در جواهرات و نشان های سلطنتی مشهود است. همچنین تفاوت رسانه ای میان نگاره های درباری و دیوارنگاره های کاخی بر نحوه نمایش تزیینات اثرگذار بوده است؛ به گونه ای که در نگاره ها جزئی نگری و ظرافت تزئینی برجسته تر و در دیوارنگاره ها شکوه نمایشی و مقیاس بزرگ تر غالب است. در مجموع، تزیینات پوشاک شاهانه در هر دو دوره ابزاری موثر برای بازنمایی و بازتولید گفتمان قدرت سیاسی بوده اند، اما شیوه تجلی آن ها متناسب با تحولات فرهنگی و ساختار قدرت هر عصر تغییر یافته است.

کلیدواژه ها:

تزیینات پوشاک ، نگاره های شاهانه ، دیوارنگاره های کاخی ، صفوی ، قاجار