چالش های حقوقی و رگولاتوری هوش مصنوعی در ایران با تمرکز بر مالکیت فکری مدل های زبانی بزرگ

ظهور مدل های زبانی بزرگ به عنوان یکی از پیشرفته ترین دستاوردهای هوش مصنوعی مولد، چالش های جدی در نظام حقوقی مالکیت فکری ایران ایجاد کرده است. این پژوهش با تمرکز بر مسئله اصلی یعنی تعیین مالکیت آثار تولیدشده توسط این مدل ها (مانند متن، کد، محتوای خلاقانه و غیره)، به بررسی خلاهای قانونی موجود در قوانین جاری ایران می پردازد. هدف اصلی، تحلیل چالش های حقوقی و رگولاتوری ناشی از عدم صراحت قوانین حمایت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان (مصوب ۱۳۴۸ با اصلاحات بعدی) و قوانین مالکیت صنعتی در مواجهه با آفرینش های ماشینی بدون دخالت خلاقانه مستقیم انسان است؛ جایی که شرط پدیدآورنده انسانی به عنوان مبنای حمایت، با ماهیت خودمختار این مدل ها تعارض دارد. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و از بررسی رویه های قضایی بین المللی (مانند پرونده های DABUS و رویکرد اتحادیه اروپا و بریتانیا) و اسناد ملی مانند سند ملی هوش مصنوعی ایران (مصوب ۱۴۰۳) بهره می گیرد. یافته ها نشان می دهد که در حقوق ایران، آثار کاملا تولیدشده توسط هوش مصنوعی بدون ورودی خلاقانه انسانی، فاقد حمایت مستقیم کپی رایت هستند و مالکیت عمدتا به توسعه دهنده الگوریتم یا کاربر (به عنوان کسی که عملیات را ممکن می سازد) منتسب می شود، اما این رویکرد با چالش هایی همچون نقض احتمالی حقوق داده های آموزشی، مسئولیت در قبال محتوای تولیدشده و تعارض با اصول عدالت حقوقی و فقهی همراه است. نتایج تاکید دارد که فقدان چارچوب قانونی اختصاصی، سرمایه گذاری در توسعه بومی مدل های زبانی بزرگ را با مخاطره مواجه کرده و نیاز به اصلاح قوانین یا تدوین مقررات جدید برای تعیین مالکیت مادی و معنوی، حمایت از داده های آموزشی و تعادل میان نوآوری و حقوق پدیدآورندگان انسانی را ضروری می سازد. این تحولات می تواند امنیت حقوقی نوآوران ایرانی را تقویت کرده و رقابت پذیری کشور در عرصه هوش مصنوعی را ارتقا دهد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مالکیت فکری ، مدل های زبانی بزرگ ، حقوق مولفان ، رگولاتوری ایران