دیالکتیک دینداری و نظم حقوقی تحلیل انتقادی فقه بر پایه مطالعات تطبیقی علوم انسانی

پژوهش حاضر به واکاوی دیالکتیک میان دینداری و نظم حقوقی پرداخته و با تحلیل انتقادی فقه در ترازوی مطالعات تطبیقی علوم انسانی زمینه های گسست میان هنجار و رفتار در جامعه معاصر را بررسی می کند. مسئله اصلی ناتوانی روش شناختی فقه سنتی در مواجهه با واقعیت های روان شناختی و اجتماعی انسان مدرن است که به بحران مشروعیت و کاهش کارآمدی نظم حقوقی دامن زده است. پژوهش با اتخاذ رویکرد کیفی و روش تحلیل گفتمان انتقادی ضمن مطالعه اسنادی متون فقهی، نظریه های علوم رفتاری و اسناد بین المللی حقوقی به آسیب شناسی استنباط تکلیف محور پرداخته است. یافته ها نشان می دهد که بی توجهی به زمینه های عینی و پیامدهای روانی-اجتماعی در فرآیند اجتهاد شکاف میان الزام شرعی و تجربه زیسته را عمیق تر کرده و پایبندی داوطلبانه به قانون را تضعیف نموده است. در مقابل، تجربیات موفق جهانی حکایت از آن دارد که ورود داده های علوم انسانی به فرآیند استنباط کارآمدی فقه و مقبولیت نظم حقوقی را افزایش می دهد. بر این اساس الگوی فقه زمینی به عنوان سنتز پژوهش پیشنهاد شده است؛ الگویی که با تلفیق متن شناسی فقهی و واقع گرایی علوم رفتاری به جای تکلیف محوری صلب بر مصلحت محوری دانش بنیان مبتنی است و کرامت انسانی را به عنوان بالاترین شاخص تنظیم تعارضات هنجاری در نظر می گیرد. چنین رویکردی می تواند ضمن حفظ اصالت منابع دینی، نظم حقوقی پاسخگو، عادلانه و همساز با نیازهای انسان معاصر فراهم آورد. در نهایت این مقاله نشان می دهد که بازاندیشی روش شناختی در فقه شرط لازم برای پویایی و کارآمدی آن در جهان متکثر امروز است.

کلیدواژه ها:

فقه ، زمینی ، نظم حقوقی ، علوم انسانی ، تحلیل گفتمان انتقادی