ارزیابی معادله جهانی تلفات خاک در حوضه قطور چای با رسوب ویژه حوضه

فرسایش خاک و انتقال رسوب از مهم ترین عوامل تهدید کننده منابع آب و خاک در حوضه های آبخیز به شمار می روند. پژوهش حاضر با هدف برآورد و پهنه بندی تلفات خاک با استفاده از مدل معادله جهانی اصلاح شده تلفات خاک (RUSLE) و بررسی میزان همخوانی نتایج آن با رسوب ویژه حوضه در حوضه آبخیز قطور چای انجام شد. بدین منظور پنج عامل اصلی مدل RUSLE شامل فرسایندگی بارندگی (R)، فرسایش پذیری خاک (K)، عامل طول و شیب دامنه (LS)، پوشش گیاهی و مدیریت اراضی (C) و عملیات حفاظتی (P) در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی تهیه و تلفیق شدند. عامل R بر اساس داده های بارندگی و شاخص فورنیه اصلاح شده، عامل K بر مبنای کلاس بافت خاک، عامل LS با استفاده از مدل رقومی ارتفاع و عوامل C و P بر اساس طبقات کاربری و پوشش اراضی تعیین شدند. سپس میانگین تلفات خاک در محدوده بالادست شش ایستگاه شامل بدلان، پل یزدکان، قرول علیا، مراکند، قطور چای، مراکند آق چای و مظفرآباد محاسبه و با مقادیر رسوب ویژه حاصل از روش USBR مقایسه شد. نتایج نشان داد میانگین تلفات خاک برآورد شده با RUSLE در ایستگاه های مورد مطالعه به ترتیب ۱۸۹۹، ۱۴۱۱، ۶۵۷، ۶۲۲، ۶۵۲ و ۸۸۲ تن در کیلومتر مربع در سال است، در حالی که مقادیر رسوب ویژه حاصل از روش USBR به ترتیب ۱۸۲۲، ۱۴۳۷، ۸۱۶، ۷۱۵، ۸۳۰ و ۷۳۱ تن در کیلومتر مربع در سال به دست آمد. کمترین اختلاف بین دو روش در پل یزدکان با ۱.۸۳٪ و بدلان با ۴.۴٪ و بیشترین اختلاف در مراکند آق چای با ۲۴.۰۲٪ مشاهده شد. اختلاف نتایج را می توان به تفاوت ماهیت دو شاخص، به ویژه تفاوت میان تلفات خاک در سطح حوضه و رسوب خروجی از مقطع انتهایی و همچنین نقش فرآیندهای انتقال ذخیره و ته نشست رسوب نسبت داد. در مجموع نتایج نشان داد RUSLE قابلیت مناسبی برای ارزیابی و پهنه بندی مکانی پتانسیل تلفات خاک در حوضه قطور چای دارد؛ با این حال با توجه به ماهیت داده های ایستگاهی و هدف ارزیابی رسوب خروجی، روش USBR مبنای مناسب تری برای مقایسه رسوب ویژه در این پژوهش است.

کلیدواژه ها:

فرسایش خاک ، RUSLE ، پهنه بندی ، فرسایش ، USBR