طراحی مدل بازداریابی مصرف آب در ایران مطالعه کیفی با رویکرد تحلیل مضمون

بحران آب در ایران در نتیجه هم زمان محدودیت منابع، تغییرات اقلیمی، افزایش تقاضا، الگوهای نامناسب مصرف به یکی از مهمترین چالش های زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی کشور تبدیل شده است. در چنین شرایطی بازداریابی می تواند به عنوان رویکردی راهبردی برای کاهش مصرف، هدایت تقاضا و اصلاح رفتار مصرف کنندگان مورد استفاده قرار گیرد. هدف پژوهش حاضر طراحی مدل بازداریابی برای مدیریت مصرف آب و شناسایی ابعاد، مولفه ها، چالش ها و پیامدهای آن در ایران است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش کیفی با رویکرد اکتشافی است. مشارکت کنندگان پژوهش شامل ۱۵ نفر از خبرگان و مدیران اجرایی حوزه مدیریت و سیاست گذاری منابع آب در استان اصفهان بودند که با روش نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی تا دستیابی به اشباع نظری انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های عمیق نیمه ساختاریافته گردآوری و با استفاده از تحلیل مضمون و نرم افزار مکس کیودا تحلیل شدند. فرایند تحلیل به استخراج ۶۷۴ کد اولیه انجامید که پس از پالایش، ادغام و حذف موارد تکراری در قالب ۳۶ مقوله و ۷ بعد اصلی سازماندهی شدند. این ابعاد شامل راهبردهای مدیریت تقاضا، راهبردهای مدیریت عرضه و منابع جایگزین، ابزارهای حکمرانی و سیاست گذاری، ابزارهای اقتصادی، ابزارهای اجتماعی و فرهنگی، چالش ها و موانع اجرایی و پیامدها و دستاوردهای مورد انتظار بود. یافته ها نشان داد که بازداریابی مصرف آب ماهیتی چندبعدی دارد و اثربخشی آن مستلزم به کارگیری هماهنگ ابزارهای اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، مدیریتی، فناورانه و سیاستی است. همچنین هیچ یک از این راهبردها به تنهایی قادر به ایجاد تغییر پایدار در الگوی مصرف نیست و موفقیت مدل به هماهنگی نهادی، اعتماد و مشارکت ذینفعان، اصلاح سازوکارهای اقتصادی، توسعه فناوری های پایش و فراهم سازی جایگزین های قابل اجرا وابسته است. مدل ارائه شده بازداریابی مصرف آب را نه صرفا ابزاری برای کاهش تقاضا، بلکه چارچوبی یکپارچه برای گذار از ناترازی مصرف و منابع به سوی پایداری منابع آب، کاهش پیامدهای زیست محیطی و ارتقای رفاه اجتماعی تبیین می کند.

کلیدواژه ها:

بازداریابی ، مدیریت منابع آب ، پایداری منابع آب ، تحلیل مضمون ، رفتار مصرف کننده