مناسبت دین و حکمرانی با کنکاش در منابع فقه شیعه

مناسبت دین و حکمرانی همواره یکی از چالش برانگیزترین مسائل در اندیشه سیاسی شیعه بوده است. این مقاله با هدف گونه شناسی نظریه های حکمرانی در فقه سیاسی شیعه و تبیین مبانی، اصول و چالش های هر یک، به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای تدوین شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که برخلاف تصور رایج، رویکرد غالب فقیهان شیعه در طول تاریخ (از قرن چهارم تا سیزدهم هجری) رویکردی انزواگرایانه و حداقلی بوده است که فقیه را تنها مجاز به رسیدگی به «امور حسبیه» می دانست و حق تشکیل حکومت در عصر غیبت را برای وی قائل نبود. نظریه «ولایت مطلقه فقیه» که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تجلی یافته، پدیده ای متاخر و همواره در اقلیت مطلق فقیهان قرار داشته است. در مجموع، حداقل نه نظریه دولت در فقه شیعه قابل شناسایی است که در دو دسته کلی «انتصابی» (از جمله ولایت مطلقه فقیه) و «انتخابی» (از جمله مردم سالاری دینی) جای می گیرند. همچنین، سه رویکرد اصلی در باب نسبت دین و دموکراسی در اندیشه سیاسی شیعه قابل تشخیص است: ناسازگار، سازگار مشروط، و سازگار بنیادین. مفهوم «مصلحت نظام» نیز به عنوان یک راهکار عملی برای خروج از بن بست های فقهی، هرچند از جهت نظری قابل دفاع است، اما در عمل با چالش هایی نظیر ابهام در تشخیص مصلحت، تعارض با اصل عدالت، و نگرانی از تمرکز قدرت روبه روست. نتیجه نهایی آنکه فقه سیاسی شیعه سنتی زنده و پویاست و آینده آن به تعامل مستمر میان فقیهان، روشنفکران دینی و اراده جمعی جامعه شیعه وابسته است.

کلیدواژه ها:

دین ، حکمرانی ، فقه ، شیعه