چارچوب ارزیابی بلوغ هوشمندی در کلانشهرهای ایران

در دو دهه اخیر، مفهوم «شهر هوشمند» از یک رویکرد فناورمحور صرف به پارادایمی جامع شامل حکمرانی، اقتصاد، محیط زیست، حمل ونقل، زندگی و شهروندان هوشمند تکامل یافته است. با وجود تصویب اسناد بالادستی متعدد در ایران از جمله «سند ملی شهرهای هوشمند» (۱۴۰۱) و الحاق ایران به برنامه «شهرهای هوشمند نوظهور» سازمان ملل (۲۰۲۳)، هنوز یک چارچوب بومی و عملیاتی برای ارزیابی بلوغ هوشمندی کلانشهرهای ایران وجود ندارد. بیشتر ارزیابی های انجام شده یا صرفا شاخص های بین المللی (مانند IMD Smart City Index یا ISO ۳۷۱۲۲) را بدون بومی سازی اقتباس کرده اند یا صرفا به تعداد پروژه های فناوری اطلاعات بسنده نموده اند. این مقاله با هدف ارائه چارچوب ارزیابی بلوغ هوشمندی در کلانشهرهای ایران مبتنی بر استانداردهای بین المللی و بومی سازی شده بر اساس شرایط اقتصادی، اجتماعی و حکمرانی ایران تدوین شده است. روش پژوهش ترکیبی (Mixed-Methods) از نوع اکتشافی متوالی است. در مرحله اول، با مرور نظام مند استانداردهای بین المللی (ISO ۳۷۱۲۲, ITU-T Y.۴۹۰۳, IEC ۶۳۱۵۲) و مدل های بلوغ معتبر (Smart City Maturity Model Gartner, Singapore L۱-L۶, European Smart City Framework) یک چارچوب اولیه با ۶ بعد و ۵ سطح بلوغ طراحی شد. در مرحله دوم، با استفاده از تکنیک دلفی فازی (Fuzzy Delphi) در سه دور با حضور ۲۸ خبره مدیریت شهری، فناوری اطلاعات و برنامه ریزی شهری از ۸ کلانشهر ایران (تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، تبریز، کرج، قم، اهواز)، شاخص ها غربال، بومی سازی و وزن دهی شدند. یافته ها نشان می دهد که از ۷۲ شاخص اولیه استخراج شده از استانداردهای بین المللی، ۴۸ شاخص (۶۷٪) برای ایران قابل استفاده هستند (پس از تعدیل)، ۱۲ شاخص (۱۷٪) نیاز به جایگزینی با شاخص های بومی دارند (مانند «نرخ پذیرش پرداخت الکترونیک در حمل ونقل عمومی» به جای «نرخ استفاده از خودروهای اشتراکی»)، و ۱۲ شاخص (۱۷٪) به دلیل شکاف زیرساختی یا فرهنگی (مانند «درصد ساختمان های دارای گواهی هوشمندی انرژی») فعلا غیرقابل اندازه گیری هستند. چارچوب نهایی دارای ۶ بعد اصلی است: (۱) حکمرانی هوشمند (وزن ۲۵٪)، (۲) حمل ونقل هوشمند (وزن ۲۰٪)، (۳) زیرساخت فناوری (وزن ۱۸٪)، (۴) انرژی و محیط زیست هوشمند (وزن ۱۵٪)، (۵) زندگی هوشمند (وزن ۱۲٪)، (۶) شهروند هوشمند (وزن ۱۰٪). هر بعد در ۵ سطح بلوغ (آغازین، واکنشی، ساختاریافته، یکپارچه، پیشگو-تطبیقی) تعریف شده است. ارزیابی آزمایشی چارچوب در کلانشهر تهران (با داده های سال ۱۴۰۳-۱۴۰۴) نشان می دهد تهران در سطح بلوغ ۲.۴ (واکنشی به سمت ساختاریافته) قرار دارد با بالاترین امتیاز در زیرساخت فناوری (ناشی از پروژه تهران هوشمند) و پایین ترین امتیاز در حکمرانی هوشمند (ناشی از پراکندگی سامانه ها و عدم اشتراک داده بین سازمانی). این چارچوب می تواند به عنوان ابزار سیاست گذاری برای شهرداری ها و شورای عالی شهرسازی و معماری ایران مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

بلوغ شهر هوشمند ، ارزیابی هوشمندی ، کلانشهرهای ایران ، بومی سازی استانداردها ، مدل بلوغ ، حکمرانی شهری