از نظارت الهی تا عدالت اجتماعی: نسبت مبانی دینی با شفافیت و پاسخگویی در حکمرانی پارلمانی ایران

پژوهش حاضر باهدف تبیین نسبت میان مبانی دینی با شفافیت و پاسخگویی در حکمرانی پارلمانی ایران انجام شده است. داده ها با استفاده از مصاحبه های نیمه ساختاریافته با تعدادی از خبرگان گردآوری و به روش رویکرد نظام مند اشتراوس و کوربین تحلیل شدند. یافته ها نشان می دهد که مشارکت کنندگان، سه مولفه دینی «نظارت الهی»، «نامه امام علی (ع) به فرماندهان لشکر» و «نظام عیون» را به عنوان مبانی شفافیت معرفی کرده اند که نسبت شفافیت و پاسخگویی را در قالبی از نسبت «تکلیف حاکم و حق مردم» بازتعریف می کنند. زنجیره علی «نظارت الهی ← شفافیت ← پاسخگویی ← عدالت اجتماعی» نشان می دهد که شفافیت در گفتمان اسلامی، نه یک ابزار مدیریتی، بلکه مقدمه ای برای تحقق عدالت اجتماعی است. در نسبت یابی با نظریه های عرفی‑نهادی، مشخص شد که یافته های این پژوهش، ضمن هم سویی با سه نظریه سرمایه اجتماعی، حکمرانی خوب و نهادگرایی جدید، مولفه هایی فراتر از چارچوب اصلی آنها ارائه می دهند: اعتماد تعلق محور در برابر اعتماد محاسباتی، پاسخگویی شرعی در برابر پاسخگویی اداری، و عدالت اجتماعی به عنوان غایت نهادها در برابر کارایی اقتصادی. همچنین، هیچ یک از این سه نظریه، به مولفه ای بنیادین همچون «نظارت الهی» به عنوان منبع خودکنترلی درونی و مشروعیت بخش شفافیت و پاسخگویی نپرداخته اند که مهم ترین سهم نظری این پژوهش محسوب می شود. در مجموع، شفافیت و پاسخگویی در گفتمان اسلامی، تکالیفی شرعی هستند که با «نظارت الهی»، «حق الناس» و «عدالت» گره خورده اند و تحقق آنها، بسترساز سالم سازی نظام حکمرانی و پیشبرد تمدن نوین اسلامی خواهد بود.

کلیدواژه ها:

نظارت الهی ، شفافیت ، پاسخگویی ، عدالت