تحلیل روایت شناختی ساختار داستانهای پنجگانه نظامی و نقش زاویه دید و زمان در آنها

روایت شناسی یکی از رویکردهای مهم در مطالعات ادبی معاصر است که به بررسی ساختار و شیوه بیان روایت در متون داستانی می پردازد. منظومه های خمسه نظامی گنجوی از برجسته ترین آثار روایی در ادبیات فارسی به شمار می آیند که از نظر ساختار داستانی و شیوه روایت ظرفیت بالایی برای تحلیل روایت شناختی دارند. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش دو عنصر مهم روایی، یعنی زاویه دید و زمان در ساختار داستان های پنجگانه نظامی انجام شده است. روش پژوهش توصیفی - تحلیلی است و بر پایه مفاهیم نظری روایت شناسی به ویژه مباحث مربوط به کانونمندی و زمان روایی به تحلیل ساختار روایت در منظومه های مخزن الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت پیکر و اسکندرنامه می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که نظامی در این آثار عمدتا از راوی دانای کل استفاده می کند اما با تغییر کانونمندی و نزدیک شدن به جهان درونی شخصیت ها روایت را از حالت صرفا گزارشی فراتر می برد و امکان همدلی بیشتر خواننده با شخصیت ها را فراهم می سازد. همچنین عنصر زمان در این منظومه ها با بهره گیری از تکنیک هایی مانند پیش نگری، پس نگری، کشیدگی و فشردگی زمان روایی و تغییر ریتم روایت به کار گرفته شده است که در ایجاد تعلیق و پیشبرد پیرنگ نقش مهمی دارد. بررسی تطبیقی این عناصر در پنج منظومه نشان می دهد که میان ساختار روایی و مضمون آثار رابطه ای نزدیک وجود دارد و نظامی به گونه ای آگاهانه عناصر روایت را در خدمت انتقال مفاهیم اخلاقی، عرفانی و انسانی قرار داده است.

کلیدواژه ها:

روایت شناسی ، زاویه دید ، زمان ، روایی ، خمسه نظامی ، نظامی گنجوی