تحلیل و بررسی تشبیهات و تلمیحات در منظومه فرهاد و شیرین وحشی بافقی

هدف پژوهش حاضر بررسی و تحلیل ویژه ی تشبیهات و تلمیحات در منظومه ی «فرهاد» و «شیرین» وحشی بافقی است. این پژوهش با رویکردی سبک شناختی و معنا محور انجام شده تا سهم این دو عنصر ادبی در شکل گیری زبان تصویری، عاطفه پردازی و اندیشه ی شاعر آشکار گردد. منظومه ی وحشی یکی از نمونه های برجسته ی شعر عاشقانه ی عصر صفوی است که سادگی زبانی و صداقت احساسی در آن با ظرافت های بیانی و فرهنگی در هم آمیخته است. از آنجا که وحشی از پیشگامان مکتب وقوع و طرز واسوخت بوده، بررسی عناصر بیانی شعر او میتواند چهره ی تازه ای از دگرگونی سبک شعر در سده دهم هجری را نشان دهد. روش کار این پژوهش تحلیل توصیفی - تحلیلی بر پایه ی مطالعه ی متنی و گزینش نمونه های شاخص از منظومه «فرهاد» و «شیرین» است. در این مسیر نخست تمام تشبیهات و تلمیحات موجود در متن استخراج و دسته بندی شده اند و سپس بر اساس ساختار نحوی، نوع تشبیه، منبع تلمیح، و کارکرد معنایی مورد بررسی قرار گرفته اند همچنین برای درک دقیق تر هر نمونه با نمونه های مشابه در منظومه ی «خسرو و شیرین» نظامی گنجوی مقایسه شده تا میزان تاثیر تقلید یا نوآوری وحشی بافقی در سنت قصه سرایی عاشقانه مشخص گردد. تحلیل و طبقه بندی بر مبنای منابع معتبر سبک شناسی و بلاغت فارسی انجام گرفته و در موارد لازم از استنادات تاریخی و متون تفسیری بهره گرفته شده است. نتایج حاصل از این بررسی نشان می دهد که تشبیه در شعر وحشی بیشترین بسامد را دارد و نقش اصلی را در شکل گیری تصویرهای شاعرانه ایفا می کند این تشبیهات غالبا ساده، ملموس و برگرفته از تجربه ی عاطفی و زندگی روزمره اند و با زبان روان و طبیعی شاعر هماهنگی دارند. در کنار آن تلمیحات نیز به صورت هوشمندانه با عناصر فرهنگی و دینی آشنا آمیخته شده اند و به شعر نوعی عمق معنایی و لایه داری ادبی بخشیده اند تلمیحات وحشی برخلاف تلمیحات پیچیده ی شاعران پیش از او اغلب روشن، قابل درک و در خدمت فضاسازی روایی هستند این ترکیب سنجیده ی تشبیه و تلمیح نه تنها سبب زیبایی زبانی اثر شده، بلکه به اصالت سبک شخصی وحشی در دوران صفوی اعتبار بخشیده است. در مجموع پژوهش حاضر نشان می دهد که وحشی بافقی با بهره گیری متعادل و خلاقانه از تشبیه و تلمیح توانسته است میان بیان سنتی و تجربه ی شخصی پلی بزند و در نتیجه منظومه ی «فرهاد» و «شیرین» او هم در سطح تخیل شعری و هم در سطح معناشناسی، نمونه ای شاخص از بیان عاشقانه ی طبیعی و اثرگذار در شعر فارسی شود این یافته ها می تواند زمینه ساز پژوهش های تطبیقی تازه ای درباره ی تصویرسازی و نمادپردازی در آثار شاعران مکتب وقوع و دوره ی صفوی باشد.

کلیدواژه ها:

تشبیهات ، تلمیحات ، منظومه فرهاد و شیرین ، وحشی بافقی