هزار و یک شب در معماری مدرن ایران: کاخ مروارید و بازنمایی خانه اشرافی ایرانی از منظر شرق شناسی

این مقاله کاخ مروارید کرج (کاخ شمس) را به منزله نمونه ای شاخص در بازنمایی الگوی «خانه اشرافی ایرانی» در زمینه معماری مدرن ایران مورد مطالعه قرار می دهد. این بنا که در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی به دست ویلیام وسلی پیترز، از معماران برجسته و شاگردان فرانک لوید رایت، طراحی شده است، واجد لایه هایی روایی و فرمی است که در منابع تاریخی و فرهنگی آن را به وجود نوعی رویکرد شرق شناسانه در طراحی مرتبط دانسته اند و آن را متاثر از تخیل شاعرانه هزار و یک شبی شمرده اند. پژوهش حاضر با روش خوانش ادراکی و تحلیل عناصر بنیادین معماری ایرانی -از جمله حیاط مرکزی، حوض، باغچه، پوشش سقف و نورگیرهای وسیع- نشان می دهد که این مولفه ها در کاخ مروارید از کارکردهای سنتی، اقلیمی و فرهنگی خود فاصله گرفته و در قالبی بازتولید شده اند که بیش از آن که حامل معناهای زیسته معماری ایرانی باشند، در خدمت بیان زیبایی شناختی، خلق فضاهای نمادین و تاکید بر تجربه فراغتی چشم نواز قرار گرفته اند. نتایج مطالعه حاکی از آن است که «ایرانی بودگی» در این اثر معماری از سطح عملکردی و ساختاری به سطحی نمادین، تزیینی و بازنمایی محور انتقال یافته است؛ امری که با رویکرد تجددخواهانه و جهان وطنانه دوران پهلوی دوم -یعنی دورانی که هویت ملی غالبا از طریق بازآفرینی نشانه های ایرانی در قالب فرم های استعاری و نمادین بازتولید می شد- هم خوانی دارد. بر این اساس، کاخ مروارید بیش از آن که استمرار منطقی الگوهای خانه ایرانی باشد، نوعی بازنمایی شاعرانه، روایت پردازانه و متاثر از تخیل شرق شناسانه از «زیست اشرافی ایرانی» در بستر معماری مدرن معاصر در ایران تلقی می شود.

کلیدواژه ها:

خانه اشرافی ، شرق شناسی ، کاخ شمس (مروارید) ، معماری مدرن ، هزار و یک شب