نشانه های فرهنگی اقلیت یهودی نشین در خانه های تاریخی مشهد نمونه موردی خانه تاریخی غفوری

جامعه یهودیان مشهد یکی از گروه های اقلیت مذهبی در تاریخ ایران است که زیست معماری و الگوهای فرهنگی آن تحت تاثیر رویدادهای اجتماعی، به ویژه واقعه «الهه داد» در سال ۱۸۳۹ میلادی دچار تحولاتی بنیادین شد. در نتیجه این رویداد بخش قابل توجهی از مناسک دینی یهودیان مشهد به صورت پنهانی و در فضای خانه های مسکونی انجام می گرفت. این وضعیت منجر به شکل گیری الگوی منحصر به فردی از فضاهای عبادی در بستر خانه های تاریخی شد؛ فضاهایی که به صورت مخفیانه نیمه پنهان یا در قالب کاربری های چندگانه در عین سادگی معرف هویت انسجام اجتماعی و حفظ شریعت یهودی در بستر زندگی روزمره بودند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی نشانه های فرهنگی، تحلیل ساختار و کارکرد معماری این فضاهای مخصوص عبادت در خانه های تاریخی یهودی نشین مشهد (نمونه موردی خانه تاریخی غفوری)، با روش توصیفی - تحلیلی و بر پایه داده های کتابخانه ای، اسناد تاریخی، سفرنامه ها، متون مذهبی و بررسی های تطبیقی معماری شکل گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که فضاهای عبادتی یهودیان در خانه ها معمولا در بخش هایی نظیر اتاق های اندرونی، طبقات فوقانی، زیرزمین ها یا فضاهای نیمه پنهان مانند پاگرد پلکان ایجاد می شدند و ضمن رعایت جهت گیری آیینی بسوی غرب اورشلیم دارای عناصری ثابت برای انجام نیایش های فردی یا گروهی بودند. از دیگر نشانه های فرهنگی می توان به شاخص تزئینی ستاره شش پر در زیر بدنه رخ بام یا کاربری چندگانه فضاهای آب انبار و مطبخ اشاره کرد. معماری این فضاها تابع سه مولفه اصلی بوده است: ضرورت های آیینی، اجتماعی، امنیتی و اقتضائات بومی معماری بافت تاریخی مشهد. این ترکیب الگوی ویژه ای را پدید آورده که در دیگر جوامع یهودی ایران کمتر مشاهده می شود. نتایج این پژوهش بیانگر آن است که همسویی میان جهت و راستای قرارگیری خانه در بافت تاریخی مشهد و جهت مقدس اقلیت مذهبی ساکن در آن به شکلی منحصر به فرد رعایت شده است.

کلیدواژه ها:

فرهنگ ، معماری خانه ، غفوری ، اقلیت یهودی مشهد