گذار به اقتصاد کم نقد: تحلیل تجربه ایران و طراحی چارچوب سیاستی برای افغانستان

نویسنده احسان الله (فیضی) اقتصادهای در حال توسعه هنوز به شدت به پول نقد وابسته اند؛ وابستگی ای که نه تنها هزینه های پنهان زیادی به اقتصاد تحمیل می کند، بلکه شفافیت سیاست پولی و کارایی نظام مالی را نیز با اختلال مواجه می سازد. در سال های اخیر بسیاری از کشورها مسیر گذار به اقتصاد کم نقد را در پیش گرفته اند اما این مسیر برای کشورهایی با زیرساخت ضعیف، نهادهای شکننده و تحریم های بین المللی بسیار پیچیده تر از آن است که بتوان با نسخه های آماده پیش رفت. در این پژوهش تلاش کرده ام با نگاه به تجربه نسبتا موفق ایران در توسعه نظام پرداخت الکترونیک، پرسش کلیدی چه عواملی باعث موفقیت ایران شد؟ و چگونه می توان این تجربه را با در نظر گرفتن تفاوت های ساختاری برای افغانستان بومی سازی کرد؟ را بررسی کنم. برای این کار از روش مطالعه موردی تطبیقی و تحلیل محتوای اسناد، سیاستی، گزارش های بانک های مرکزی، نهادهای بین المللی و مقالات علمی استفاده کرده ام. یافته هایم نشان می دهد که سه عامل: شبکه یکپارچه پرداخت، نقش فعال و هوشمندانه بانک مرکزی و توسعه اتصال اینترنت ستون های اصلی موفقیت ایران بوده اند. در مقابل افغانستان با چالش هایی مانند شکاف دیجیتال عمیق، بی ثباتی نهادی و نبود چارچوب نظارتی منسجم روبرو است. بر اساس این تحلیل چارچوب سیاستی هفت محوری ای طراحی کرده ام که شامل توسعه زیرساخت اینترنت، بانکداری موبایلی، کاهش تدریجی پول نقد، اصلاح سیاست های بانک مرکزی، تقویت امنیت سایبری، آموزش مالی همگانی و گسترش شمول مالی است. این چارچوب به ویژه با تاکید بر مرحله ای بودن و استفاده از ظرفیت تلفن همراه به جای کارت های بانکی سنتی، می تواند برای سیاست گذاران افغانستان و نهادهای بین المللی فعال در این حوزه نقشه راهی عملیاتی و بومی فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

اقتصاد کم نقد ، نظام های پرداخت دیجیتال ، راهبرد بانک مرکزی ، زیرساخت اینترنت ، ایران ، افغانستان