تحلیل تاریخی-اجتماعی تحول بوطیقا در شعر فارسی از دوره خراسانی تا شعر نو

در این پژوهش، چگونگی اثرپذیری «بوطیقا» از دگرگونی های اجتماعی-سیاسی در دوره های تاریخ ادبیات فارسی مورد ارزیابی قرار می گیرد. پرسش اصلی این است که دگرگونی در نظام نگرش شاعر به چیستی، چرایی و کارکرد شعر، تا چه اندازه بازتابی از موقعیت زیستی او در ساختار قدرت، اقتصاد و جامعه است؟ برخلاف رویکردهای سبک شناسانه محض، این پژوهش، بوطیقا را پدیده ای تاریخ مند و برساخته برخورد میان ذهن شاعر و زمینه اجتماعی می داند. این بررسی با روش توصیفی-تحلیلی و نگاه تاریخی-اجتماعی انجام گرفته است و داده ها نیز از طریق تحلیل محتوای آثار و گفته های صریح شاعران شاخص هر دوره گردآمده است. یافته ها گویای آن است که بوطیقای هر دوره، بر پایه تعامل شاعر با امر اجتماعی، صورت بندی های گوناگونی به خود می گیرد: شعر که در دوره خراسانی ابزار مشروعیت بخشی به قدرت سیاسی است، در دوره آذربایجانی فردیت و خلاقیت هنری شاعر را به نمایش می گذارد؛ در دوره عراقی شعر به پناهگاهی برای حفظ معنا و سلوک معنوی در جهان بی ثبات تغییر می یابد؛ در دوره هندی به کالای فرهنگی و میدان رقابت در صنعت و مضمون بدل می شود؛ در دوره بازگشت، شاعر با بحران هویت مواجه است و بوطیقا بر احیای سنت استوار می شود؛ شعر مشروطه مهمترین رسانه برای فریادهای اعتراضی و بیدارسازی است؛ و شعر نو فرصتی برای گذر از بیان فردی به سوی کنش اجتماعی است. در نتیجه، بوطیقای شعر فارسی، نه یک سیر تکاملی درونی، که واکنشی به بحران ها، تحولات و گذارهای تاریخی است.

کلیدواژه ها:

بوطیقا ، سبک ، تحولات تاریخی-اجتماعی ، دوره های ادبی