نقش پسماندهای کشاورزی در تشدید تغییر اقلیم و استراتژی های مدیریت پایدار جهت کاهش اثرات گلخانه ای

مقدمه و هدف: بخش کشاورزی یکی از منابع اصلی انتشار گازهای گلخانه ای (GHGS) و از محرک های کلیدی تغییرات اقلیمی در سطوح ملی و جهانی است. مدیریت نادرست پسماندهای این بخش به ویژه سوزاندن سنتی بقایای گیاهی در مزارع و دفع غیر اصولی فضولات دامی سالانه حجم عظیمی از دی اکسیدکربن (CO۲)، متان (CH۴) و اکسید نیتروژن (N۲O) را به اتمسفر وارد می کند. در ایران نیز هدر رفت نزدیک به نیمی از محصولات در زنجیره عرضه، منشا مخاطرات اقلیمی گسترده ای است. هدف این پژوهش تحلیل مکانیسم های اثرگذاری سوء مدیریت پسماندهای کشاورزی بر تشدید بحران اقلیمی و ارزیابی استراتژی های نوین و پایدار به منظور کاهش اثرات گلخانه ای و گذار به اقتصاد چرخشی است. روش کار: این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و بر اساس بررسی اسنادی و کتابخانه ای آخرین یافته های علمی، آمارهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و پنل بین دولتی تغییر اقلیم (IPCC) انجام شده است. در این راستا، ابتدا نرخ مصرف انرژی و حجم انتشار گازهای گلخانه ای در مزارع ایران تحلیل شد. سپس مکانیسم های بیوشیمیایی و فیزیکی تاثیرگذار بر جو مانند آزادسازی گازها ناشی از سوزاندن بقایا و تخریب کربن آلی (خاک) بررسی گردید. در نهایت پتانسیل کاهندگی فناوری های هضم بی هوازی، بیوگاز، پیرولیز، بیوچار، کمپوست سازی علمی و انطباق با دستورالعمل های بین المللی مورد ارزیابی تطبیقی قرار گرفت. یافته ها: یافته ها نشان داد که سالانه حدود ۲۱.۴ میلیون تن معادل دی اکسیدکربن از محل تولید محصولات گیاهی در کشور منتشر می شود که ۶۶ درصد آن ناشی از بخش زراعی است. سوزاندن هر تن بقایای گیاهی ۱.۵ تا ۳ تن CO۲ آزاد کرده و با کاهش شدید کربن آلی خاک که در ۵۵ تا ۶۰ درصد اراضی کشور زیر ۱ درصد است، توان ذخیره سازی کربن را نابود می کند. در مقابل، استقرار فناوری هضم بی هوازی با مهار متان آزاد شده (که پتانسیل گرمایشی ۲۸ برابر CO۲ دارد) و تولید بیوگاز سالانه از انتشار میلیون ها تن گاز گلخانه ای جلوگیری می کند. فرآیند پیرولیز با تولید بیوچار نیز با تثبیت کربن در خاک برای سده های متوالی به عنوان یک چاهک کربن پایدار عمل کرده و از انتشار اکسید نیتروژن (N۲O) با پتانسیل گرمایشی ۲۹۸ برابر CO۲ جلوگیری می نماید. نتیجه گیری: مدیریت پایدار پسماندهای کشاورزی از طریق رویکردهای بیوانرژی و اصلاح ساختار خاک فراتر از یک اقدام زیست محیطی، یک ضرورت حیاتی برای مهار گرمایش زمین و تضمین امنیت غذایی است. انطباق سیاست های ملی با چارچوب های بین المللی مانند دستورالعمل کاهش ضایعات فائو (۲۰۲۳ ENA) از طریق اعمال ممنوعیت های قانونی بر سوزاندن مزارع، ارائه مشوق های مالی برای توسعه واحدهای بیوگاز و بیوچار و ترویج کشاورزی حفاظتی، بستر مناسبی را برای حرکت به سمت کشاورزی کم کربن و کاهش آسیب پذیری اقلیمی کشور فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

پسماندهای کشاورزی ، تغییر اقلیم ، گازهای گلخانه ای ، سوزاندن بقایای گیاهی ، بیوگاز ، کمپوست سازی علمی ، کشاورزی کم کربن