بررسی اثر تغییر اقلیم بر توسعه روستایی

تغییر اقلیم به عنوان یکی از جدی ترین چالش های زیست محیطی و توسعه ای در دهه های اخیر پیامدهای عمیق و چندبعدی بر ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیکی جوامع بشری بر جای گذاشته است. در این میان مناطق روستایی به دلیل پیوند تنگاتنگ معیشت ساکنان آنها با منابع طبیعی و فعالیت های بخش کشاورزی، در خط مقدم آسیب پذیری ناشی از مخاطرات اقلیمی قرار دارند. هدف اصلی پژوهش حاضر، تحلیل و بررسی همه جانبه اثرات تغییر اقلیم بر فرآیند توسعه روستایی با تمرکز بر پیامدهای آن در بخش های کشاورزی، منابع طبیعی و ساختارهای اجتماعی-اقتصادی جوامع محلی است. روش شناسی این تحقیق مبتنی بر رویکرد توصیفی-تحلیلی و مرور نظام مند اسناد، گزارش های بین المللی نظیر گزارش های پنل بین دولتی تغییر اقلیم (IPCC) و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) و همچنین تحلیل مطالعات تجربی داخلی و خارجی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که نوسانات اقلیمی نظیر افزایش میانگین دمای سالانه، کاهش بارندگی ها، وقوع خشکسالی های مستمر و سیلاب های مخرب از طریق ایجاد اختلال در عملکرد محصولات زراعی و باغی، کاهش ارزش افزوده بخش کشاورزی و افزایش هزینه های تولید ناشی از شیوع آفات و بیماری ها پایداری اقتصادی روستاها را به شدت متزلزل کرده است. این شوک های زیست محیطی به صورت زنجیره ای بر زنجیره ارزش کشاورزی و درآمدهای استنتاجی خانوارهای روستایی اثر منفی گذاشته و به فقر اقتصادی دامن می زند. در بعد اکولوژیک، افت شدید سطح سفره های آب زیرزمینی، فرسایش خاک و کاهش پوشش گیاهی حاصل این تغییرات است. پیامدهای اجتماعی این روند نیز در قالب مهاجرت های گسترده اقلیمی از روستاها به حاشیه شهرها، تغییر ساختارهای دموگرافیک، تخلیه نیروی کار جوان و به مخاطره افتادن امنیت انسانی و غذایی تجلی یافته است. یافته ها همچنین نشان می دهند که آسیب پذیری خانوارها صرفا متاثر از عوامل اقلیمی نبوده بلکه ضعف در سازگاری موقعیتی، محدودیت های مالی و عدم تنوع معیشتی آن را تشدید می کند. بر این اساس راهبردهای سازگاری در قالب دو محور اصلی فنی و غیرفنی پیشنهاد می شوند؛ در بخش فنی توسعه کشاورزی هوشمند اقلیمی، اصلاح الگوی کشت بر اساس پتانسیل های محلی، به کارگیری ارقام مقاوم به خشکی و روش های نوین آبیاری ضرورت دارد. در بخش غیرفنی و ساختاری نیز تنوع بخشی به اقتصاد روستایی از طریق توسعه مشاغل غیرکشاورزی، ارائه تسهیلات بانکی حمایتی، تقویت دانش بومی و افزایش خودکارآمدی کشاورزان از طریق دوره های آموزشی ترویجی به عنوان راهکارهای اساسی برای ارتقای تاب آوری و دستیابی به توسعه پایدار روستایی توصیه می گردد.

کلیدواژه ها:

تغییر اقلیم ، توسعه پایدار روستایی ، کشاورزی هوشمند ، امنیت معیشتی ، راهبردهای سازگاری