تحلیل جامع روند تحولات، تنوع ژنتیکی و راهبردهای حفاظتی نژادهای بومی گوسفند و بز ایران: یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز صدساله (۱۹۲۵-۲۰۲۵)

فلات ایران یکی از مراکز اصلی اهلی سازی دام در جهان است که نژادهای بومی نشخوارکنندگان کوچک آن طی قرون متمادی، با شرایط اقلیمی سخت سازگار شده اند. این ذخایر ژنتیکی، سنگ بنای امنیت غذایی و پایدار دامداری معیشتی هستند. با این حال، در قرن اخیر تخریب زیستگاه ها، تغییرات اقلیمی و تلاقی های کنترل نشده (آمیزش نژادهای مختلف بدون برنامه اصلاحی که منجر به از دست رفتن ویژگی های خالص نژادی می شود) یکپارچگی ژنتیکی این جمعیت ها را به خطر انداخته است. هدف این پژوهش، ارائه یک متاآنالیز (روش آماری برای ترکیب نتایج چندین مطالعه مستقل به منظور دستیابی به یک نتیجه کلی و دقیق تر) جامع بر روی ویژگی های فنوتیپی، عملکرد تولیدی و وضعیت بقای نژادهای ایرانی در بازه زمانی صد سال گذشته است. این مطالعه بر اساس دستورالعمل های PRISMA (استاندارد جهانی برای گزارش دهی شفاف در مرورهای سیستماتیک) انجام شد. جستجوی گسترده ای در پایگاه های Scopus، Web of Science و PubMed برای بازه زمانی ۱۹۲۵ تا ۲۰۲۵ صورت گرفت. معیارهای ورود شامل داده های کمی تنوع ژنتیکی، فراسنجه های تولیدی و توزیع جغرافیایی بود. جهت تحلیل داده های پراکنده تاریخی و کمی سازی روندهای جمعیتی و فرسایش ژنتیکی (کاهش تنوع ژنی یک نژاد به دلیل کاهش جمعیت یا تلاقی نامناسب)، از زبان برنامه نویسی پایتون استفاده شد. تحلیل داده های ۲۷ نژاد گوسفند و ۱۵ نژاد بز نشان می دهد که برخی نژادهای استراتژیک مانند بز مرخز و لری و گوسفند زندی به دلیل تغییر کاربری مراتع و مداخلات انسانی در معرض بحران جمعیتی قرار دارند. در مقابل، نژادهایی نظیر گوسفند بلوچی و بز رایینی به دلیل پلاستیسیته اکولوژیک (توانایی موجود زنده برای تغییر ویژگی های خود جهت انطباق با تغییرات محیطی) بالا و برنامه های اصلاح نژادی متمرکز، پایداری بیشتری نشان داده اند. یافته ها حاکی است اقدامات حفاظتی دولتی مانند بانک های ژن و انجماد شیشه ای (تکنیک نگهداری سلول های جنسی در دمای بسیار پایین بدون آسیب به ساختار آن ها)، نتایج متفاوتی در جلوگیری از کاهش تنوع داشته اند. حفاظت از نژادهای بومی ایران یک ضرورت اقتصادی برای مقابله با تغییرات اقلیمی است. پیشنهاد می شود راهبردهای حفاظتی به سمت برنامه های جامعه محور (مشارکت مستقیم دامداران بومی در حفظ ذخایر ژنتیکی) تغییر جهت دهند. همچنین، بهره گیری از انتخاب ژنومی (استفاده از اطلاعات کل ژنوم برای انتخاب دقیق تر دام های برتر در سنین پایین) و مدیریت پایدار مراتع، کلید تضمین بقای این میراث زیستی خواهد بود.

کلیدواژه ها:

نژادهای بومی ، نشخوارکنندگان کوچک ، تنوع ژنتیکی ، مرور سیستماتیک ، مدیریت پایدار دام