نقدی بر بازنمایی انتقال نیتروژن در گیاهان در کتاب زیست شناسی پایه دهم دبیرستان

بازنمایی مفاهیم زیستی در کتاب های درسی نقش تعیین کننده ای در شکل گیری ساختارهای شناختی و مدل های ذهنی دانش آموزان دارد. از این رو، میزان انطباق این بازنمایی ها با شواهد علمی معتبر، یکی از محورهای مهم در نقد برنامه درسی علوم تجربی محسوب می شود. پژوهش حاضر با هدف تحلیل انتقادی بازنمایی انتقال نیتروژن در کتاب زیست شناسی پایه دهم (چاپ ۱۴۰۴) و مقایسه آن با منابع معتبر فیزیولوژی گیاهی انجام شد. این مطالعه با رویکرد کیفی و مبتنی بر تحلیل اسنادی انجام گرفت. داده ها بر اساس تحلیل محتوای هدفمند یک تصویر آموزشی و متن مرتبط با انتقال نیتروژن استخراج و با استفاده از چارچوب مفهومی برگرفته از منابع مرجع فیزیولوژی گیاهی تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که اگرچه مراحل جذب نیترات و آمونیوم در کتاب درسی با شواهد علمی همخوانی دارد، اما در مرحله انتقال، بازنمایی ارائه شده به معرفی آمونیوم به عنوان تنها فرم جابه جایی نیتروژن در آوند چوبی محدود شده است. در مقابل، شواهد گسترده نشان می دهد که شیره خام شامل مجموعه ای از ترکیبات معدنی و آلی از جمله نیترات، آمینواسیدها و آمیدها است که سهم نسبی آن ها وابسته به گونه و شرایط محیطی است. نتایج این مطالعه حاکی از آن است که نوع بازنمایی موجود، با وجود کارکرد آموزشی در سطح مقدماتی، از منظر انطباق مفهومی با ادبیات علمی، واجد نوعی ساده سازی تقلیل گرایانه است که می تواند به شکل گیری مدل های ذهنی ناقص در فراگیران منجر شود. در پایان، پیشنهادهایی برای بازنگری هدفمند در بازنمایی این مفهوم ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

بازنمایی علمی ، تحلیل کتاب درسی ، انتقال نیتروژن ، فیزیولوژی گیاهی ، آموزش علوم