فقدان، فضا و هویت: خوانشی تحلیلی و نگاهی روانکاوانه از سوگ و مالیخولیا در رمان های فارسی

این مقاله با تکیه بر رویکردهای روان کاوانه، به تحلیل متن رمان فارسی می پردازد و می کوشد ظرفیت های نظریه های کلاسیک و پساکلاسیک را در خوانش ادبی نشان دهد. چارچوب نظری پژوهش بر آرای زیگموند فروید درباره سوگ و مالیخولیا و نیز مفهوم ابژکت منزجر در اندیشه ژولیا کریستوا استوار است. در نظریه فروید، تمایز میان سوگ به مثابه فرایند بهنجار فقدان و مالیخولیا به مثابه درونی سازی ابژه ی از دست رفته و بازگشت پرخاشگری به سوی خود، امکان تحلیل ساختارهای روایی مبتنی بر فقدان، گسست و خودویرانگری را فراهم می کند. از سوی دیگر، کریستوا با طرح مفهوم ابژکت، به تجربه طرد، انزجار و مرزهای متزلزل میان خود/دیگری می پردازد؛ مفهومی که در بازنمایی بدن، امر زنانه و حاشیه مندی در رمان فارسی کارکردی اساسی می یابد. در رمان بوف کور اثر صادق هدایت، ساختار مالیخولیایی روایت از خلال تکرار، گسست زمانی و دوپاره گی شخصیت راوی آشکار می شود. راوی در مواجهه با فقدان و ابژه ی دست نیافتنی، به درونی سازی و خودتخریبی روی می آورد؛ امری که با فضای بسته، تاریک و وهم آلود پیوند می خورد و فضا را به بازتاب ناخودآگاه بدل می سازد. در دو دنیا نوشته گلی ترقی، روایت زنانه با بازسازی خاطره و تجربه تبعید، شکلی از سوگ فرهنگی را بازنمایی می کند؛ سوگی که در آن، مکان های از دست رفته به ابژه های میل و اندوه تبدیل می شوند. در خانه ادریسی ها اثر غزاله علیزاده، خانه به مثابه فضایی نمادین، عرصه فروپاشی نظم پیشین و برآمدن امر ابژکت است؛ جایی که مرزهای طبقاتی، جنسیتی و اخلاقی درهم می ریزد و شخصیت ها در وضعیت تعلیق هویتی قرار می گیرند. همچنین در خون خورده نوشته یزدانی خرم، تاریخ و خشونت سیاسی در قالب روایتی چندصدایی، سوگ جمعی و مالیخولیای نسلی را بازنمایی می کند؛ فضایی که شخصیت ها را در چرخه تکرار فقدان و شکست محصور می سازد. نتایج نشان می دهد که رویکرد روان کاوانه، به ویژه با تاکید بر مالیخولیا، ابژکت و روایت زنانه، امکان فهم عمیق تری از سازوکارهای شخصیت پردازی و نقش فضا در رمان فارسی فراهم می آورد. فضا نه تنها پس زمینه رویدادها، بلکه سازنده وضعیت روانی و هویت سوژه است و در تعامل با فقدان، بدن و خاطره، به عنصری فعال در شکل گیری معنای متن بدل می شود.

کلیدواژه ها:

روان کاوی ، سوگ و مالیخولیا ، ابژکت منزجر ، روایت زنانه ، فضا ، رمان فارسی معاصر