مدل توسعه پایدار گردشگری ورزشی تفریحی در استان مرکزی

گردشگری ورزشی تفریحی در سال های اخیر به عنوان یکی از پیشران های توسعه پایدار منطقه ای مطرح شده و نقش مهمی در رونق اقتصادی، ارتقای سلامت اجتماعی و تقویت هویت مکانی ایفا می کند. بسیاری از مناطق با بهره گیری از ظرفیت های طبیعی و فرهنگی، تلاش کرده اند از طریق توسعه گردشگری ورزشی فرصت های شغلی ایجاد کرده و جریان های درآمدی پایدار را تقویت کنند. پژوهش ها نشان می دهد که توسعه پایدار گردشگری ورزشی نیازمند توجه همزمان به ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی و بدون چنین رویکردی رشد گردشگری می تواند به فشار بر منابع و نابرابری های محلی منجر شود(پاولوویچ و همکاران ۲۰۲۳ و مکندلال چادی و همکاران ۲۰۲۴). همچنین مطالعات حوزه گردشگری تفریحی نشان داده اند که آگاهی و نگرش مثبت نسبت به فعالیت های ورزشی تفریحی نقش مهمی در جذب گردشگران و پایداری بازار این حوزه دارد (اک و آرابوگا، ۲۰۲۵). در سطح منطقه ای نیز تاکید شده است که همگرایی سیاست های محلی، زیرساخت ها و مشارکت ذینفعان شرط اساسی تحقق توسعه پایدار گردشگری ورزشی است (سلیوانو و بوکریو ۴، ۲۰۲۵). با وجود ظرفیت های طبیعی و تفریحی متنوع در استان مرکزی، الگوی جامعی برای توسعه پایدار گردشگری ورزشی تفریحی در این استان ارائه نشده است. از این رو پژوهش حاضر با هدف طراحی مدل توسعه پایدار گردشگری ورزشی تفریحی در استان مرکزی انجام شد. روش شناسی پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و راهبرد نظریه داده بنیاد مبتنی بر الگوی اشتراوس و کوربین انجام شد. جامعه پژوهش شامل مدیران حوزه گردشگری و ورزش، فعالان بخش خصوصی، کارشناسان توسعه منطقه ای و اساتید مدیریت ورزشی بود. نمونه گیری به صورت هدفمند و نظری انجام شد و در مجموع با ۲۰ نفر از خبرگان مصاحبه های نیمه ساختار یافته صورت گرفت. جمع آوری داده ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. داده ها پس از پیاده سازی کامل در سه مرحله کدگذاری، بازمحوری و انتخابی تحلیل شدند. به منظور افزایش اعتبار یافته ها از روش مقایسه مستمر، داده ها بازبینی مشارکت کنندگان و توافق میان کدگذاران استفاده شد. در نهایت مدل مفهومی توسعه پایدار گردشگری ورزشی تفریحی استخراج گردید. یافته ها تحلیل داده ها نشان داد که پدیده محوری پژوهش توسعه پایدار گردشگری ورزشی تفریحی در استان مرکزی است که تحت تاثیر مجموعه ای از شرایط علی، زمینه های مداخله گر، راهبردها و پیامدها شکل می گیرد. در سطح شرایط علی عواملی نظیر تنوع جاذبه های طبیعی و تفریحی، افزایش تقاضا برای فعالیت های ورزشی تفریحی، ضرورت تنوع بخشی به اقتصاد محلی و رقابت میان مقاصد گردشگری شناسایی شد. در سطح شرایط زمینه ها مولفه هایی مانند زیرساخت های حمل و نقل و اقامتی، حمایت نهادی، سرمایه گذاری بخش خصوصی، فرهنگ محلی و مهارت های نیروی انسانی نقش تعیین کننده ای در شکل گیری توسعه پایدار داشتند. شرایط مداخله گر شامل محدودیت منابع مالی، ضعف هماهنگی میان دستگاه ها، نوسانات اقتصادی، چالش های زیست محیطی و نبود برند مقصد بود که می توانستند روند توسعه را تسریع یا تضعیف کنند. در بخش راهبردها مولفه هایی نظیر خوشه سازی گردشگری ورزشی، توسعه زیرساخت های پایدار، بازاریابی تجربه محور، مشارکت جوامع محلی، استفاده از فناوری های دیجیتال و ایجاد شبکه همکاری میان ذی نفعان شناسایی شد. پیامدهای اجرای این راهبردها شامل افزایش اشتغال محلی، تنوع بخشی به اقتصاد منطقه، ارتقای کیفیت زندگی ساکنان، حفاظت از منابع طبیعی، تقویت برند مقصد و افزایش جریان گردشگران ورزشی بود. مدل نهایی نشان داد که توسعه پایدار گردشگری ورزشی تفریحی در استان مرکزی حاصل تعامل همزمان میان ظرفیت های محیطی، زیرساخت های نهادی، راهبردهای مشارکتی و رویکردهای بازاریابی پایدار است. بحث و نتیجه گیری نتایج پژوهش نشان داد که تحقق توسعه پایدار گردشگری ورزشی تفریحی در استان مرکزی نیازمند هم راستایی سیاست های توسعه ای، سرمایه گذاری در زیرساخت های پایدار و مشارکت فعال ذی نفعان محلی است. الگوی پیشنهادی بیانگر آن است که تمرکز صرف بر توسعه فیزیکی جاذبه ها بدون توجه به ابعاد اجتماعی فرهنگی و زیست محیطی نمی تواند به پایداری بلندمدت منجر شود. بر این اساس پیشنهاد می شود مدیران استانی با اتخاذ رویکرد خوشه ای در توسعه مقاصد ورزشی تفریحی، تقویت برند منطقه، استفاده از فناوری های دیجیتال در بازاریابی و ایجاد سازوکارهای مشارکت جامعه محلی مسیر توسعه پایدار این حوزه را دنبال کنند. همچنین تدوین برنامه های آموزشی برای نیروی انسانی و ایجاد نظام های ارزیابی اثرات زیست محیطی می تواند به حفظ منابع و ارتقای کیفیت تجربه گردشگران کمک کند.

کلیدواژه ها:

گردشگری ورزشی ، توسعه پایدار گردشگری تفریحی ، بازاریابی گردشگری ، استان مرکزی