تدوین مدل ملی مسیر پیشرفت استعدادهای ورزشی پایه ایران با رویکرد تحلیل ذی نفعان و حکمرانی مشارکتی

مقدمه شناسایی پرورش و حفظ استعدادهای ورزشی در کشورها به ویژه در ورزش های پایه یکی از مهمترین راهبردهای موفقیت بلندمدت در نظام های ورزش قهرمانی و همگانی محسوب می شود سایاه پوترا و همکاران (۲۰۲۵) با این حال در ایران روند استعدادیابی و نخبه پروری با چالش هایی همچون نبود چارچوب یکپارچه تعدد ذی نفعان نبود هماهنگی بین نهادهای سیاست گذار نبود برنامه های متمرکز بر توسعه مسیر پیشرفت در سنین مختلف و نبود نظام نظارت و ارزیابی دقیق روبه رو است مشتری دوست و همکاران (۲۰۲۵). این وضعیت سبب شده است که استعدادهای ورزشی کشور در سطوح مختلف به ویژه در ورزش های پایه با مسیر رشد نامتوازن وابسته به اشخاص و فاقد پیوستگی ساختاری مواجه شوند هدف پژوهش حاضر تدوین مدل ملی مسیر پیشرفت استعدادهای ورزشی پایه ایران با تاکید بر تحلیل ذی نفعان و حکمرانی مشارکتی است تا امکان ارائه الگویی جامع، علمی و مبتنی بر هماهنگی نهادی برای هدایت استعدادها از شناسایی اولیه تا رسیدن به سطح نخبه فراهم شود مدل های حکمرانی ورزشی و تجارب کشورهای پیشرو مانند استرالیا انگلستان و آمریکا نشان می دهد که نظام های موفق استعدادیابی ساختاری چندلایه طولی و مبتنی بر همکاری بین نهادها دارند (تاچوم و همکاران ۲۰۲۵) همچنین پژوهش های بین المللی تاکید می کنند که مسیر پیشرفت استعدادها صرفا مبتنی بر مهارت های ورزشی نیست بلکه مجموعه ای از عوامل محیطی روان شناختی زیستی آموزشی اجتماعی و مدیریتی در شکل گیری آن نقش دارند مشتری دوست و همکاران (۲۰۲۵) در عین حال یکی از ضعف های اساسی در نظام استعدادیابی ایران نبود نقش آفرینی موثر ذی نفعان کلیدی شامل وزارت ورزش و جوانان کمیته ملی المپیک فدراسیون ها هیئت های ورزشی مدارس و آموزش و پرورش باشگاه ها والدین مربیان وزارت بهداشت جامعه دانشگاهی و بخش خصوصی است به همین دلیل پژوهش حاضر رویکرد حکمرانی مشارکتی را به عنوان چارچوب تحلیلی اصلی انتخاب کرده است روش تحقیق روش پژوهش از نوع آمیخته اکتشافی است در مرحله کیفی داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختار یافته با ۳۲ نفر از متخصصان مدیران ورزشی مربیان برجسته پایه کارشناسان استعدادیابی اساتید دانشگاه و سیاست گذاران گردآوری شد تحلیل داده ها به روش تحلیل مضمون انجام گرفت و طی آن ۴۶ مضمون پایه ۱۳ مضمون سازمان دهنده و ۵ مضمون فراگیر استخراج شد در مرحله کمی پرسشنامه ای مبتنی بر یافته های مرحله کیفی تدوین و بین ۲۸۰ نفر از کارشناسان اجرایی مربیان مدیران فدراسیون ها و معلمان تربیت بدنی توزیع شد داده های کمی با روش مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) و رویکرد حداقل مربعات جزئی (PLS) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت تا روابط بین مولفه ها و تایید الگوی نهایی انجام شود همچنین برای تحلیل ذی نفعان از چارچوب های قدرت - علاقه و تاثیر - اهمیت استفاده شد تا نقش هر گروه در طراحی مدل مشخص گردد یافته ها یافته های پژوهش نشان دادند که مسیر پیشرفت استعدادهای ورزشی پایه ایران تحت تاثیر پنج خوشه اصلی است که هر یک شبکه ای از عوامل مختلف را در بر می گیرد نخست خوشه زیستی - فیزیولوژیکی شامل ویژگی های رشدی سن بیولوژیک آمادگی جسمانی سلامت عمومی و پیشگیری از آسیب است عواملی که پایه عملکرد ورزشی را تشکیل می دهند و در طراحی مسیر باید بر اساس سنین حساس رشد و اصول LTAD لحاظ شوند دوم خوشه روان شناختی - شناختی که شامل انگیزش خودکارآمدی تمرکز تاب آوری مهارت های ذهنی هوش هیجانی و مهارت های یادگیری است این عوامل در استمرار مسیر پیشرفت حفظ انگیزه و جلوگیری از ریزش استعدادها نقش تعیین کننده دارند سوم خوشه محیطی - اجتماعی شامل نقش خانواده مربی مدرسه باشگاه فرهنگ منطقه ای حمایت اجتماعی و شرایط اقتصادی است این یافته تاکید می کند که رشد استعداد محصول مدارس یا باشگاه ها به تنهایی نیست بلکه شبکه ای از عوامل محیطی در کنار هم اثرگذارند چهارم خوشه آموزشی - فنی شامل برنامه های تمرینی مبتنی بر سن رشد کیفیت مربیگری استانداردهای آموزشی دوره های توسعه مربیان و یکپارچگی بین آموزش و پرورش با ساختار ورزش قهرمانی است یافته ها نشان می دهد که نبود پیوند موثر بین مدارس و فدراسیون ها یکی از مهمترین گلوگاه ها در ایران است پنجم خوشه مدیریتی - حکمرانی که شامل سیاست گذاری کلان ساختار نهادی نقش ذی نفعان تامین مالی نظام ارزیابی زیرساخت ها و فناوری های حمایتی است این خوشه قلب اصلی مدل مسیر پیشرفت در سطح ملی محسوب می شود و بدون حکمرانی مشارکتی هماهنگی لازم میان نهادها شکل نمی گیرد در بخش تحلیل ذی نفعان نتایج نشان داد که وزارت ورزش و جوانان آموزش و پرورش فدراسیون های ورزشی کمیته ملی المپیک دانشگاه ها باشگاه ها مربیان و خانواده ها دارای نقش های متفاوتی از نظر قدرت میزان اثرگذاری و سطح اشتیاق برای مشارکت هستند با توجه به این تحلیل راهبردهای تعامل با ذی نفعان در سه دسته ذی نفعان کلیدی عالی رتبه ذی نفعان مشارکتی میانی و ذی نفعان پشتیبان تسهیل گر تقسیم بندی شد این تقسیم بندی زمینه لازم برای طراحی مدل حکمرانی مشارکتی را فراهم کرد بر اساس ادغام یافته های کیفی و کمی مدل ملی مسیر پیشرفت استعدادهای ورزشی پایه ایران در چهار سطح ترسیم شد سطح شناسایی استعداد شامل تست ها غربالگری و داده محوری سطح توسعه اولیه شامل آموزش بنیادین حرکتی تنوع ورزشی و آموزش پایه سطح توسعه تخصصی شامل تمرینات هدفمند مربیگری تخصصی مسابقات رسمی و برنامه های LTAD و سطح نخبه پروری شامل تیم های ملی پایه اردوهای پیشرفته آکادمی ها حمایت های روانی و تغذیه ای و مسیرهای ورود به سطح قهرمانی در دل این چهار سطح سه اصل کلیدی حکمرانی مشارکتی یعنی هماهنگی بین بخشی شفافیت فرآیندی و مشارکت فعال ذی نفعان به عنوان پایه های مدل در نظر گرفته شد نتیجه گیری نتیجه گیری پژوهش نشان می دهد که تدوین مدل ملی مسیر پیشرفت استعدادها در ایران تنها با طراحی یک چارچوب فنی محقق نمی شود بلکه مستلزم تغییر نگرش و ساختار در نظام حکمرانی ورزش است نتایج حاکی از آن است که مدل پیشنهادی می تواند به عنوان یک نقشه راه ملی برای کاهش پراکندگی برنامه ها افزایش هم افزایی بین نهادها جلوگیری از اتلاف استعدادها ارتقای کیفیت مربیان استانداردسازی فرآیندها و ایجاد یک نظام شفاف توسعه استعداد به کار گرفته شود افزون بر این مدل مبتنی بر حکمرانی مشارکتی می تواند مشارکت فعال خانواده ها مربیان مدارس باشگاه ها و نهادهای سیاست گذار را افزایش دهد و موجب شکل گیری نظامی هماهنگ برای رشد استعدادهای ورزشی شود پژوهش حاضر علاوه بر غنی سازی ادبیات علمی در حوزه استعدادیابی ورزشی مبنایی برای طراحی سیاست های ملی برنامه های اجرایی و تحقیقات آتی در حوزه توسعه مسیر استعداد در ایران فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

مسیر پیشرفت ، استعداد ، استعدادیابی ورزشی ، حکمرانی مشارکتی ، ذی نفعان ، ورزش پایه ، سیاست گذاری ورزش