مسئولیت کیفری در جرایم مبتنی بر تصمیم گیری الگوریتمی؛ از فاعل انسانی تا فاعل فناورانه

گسترش سامانه های تصمیم گیری الگوریتمی، الگوی سنتی مسئولیت کیفری را با چالش های بنیادین مواجه ساخته و پرسش از فاعل جرم، مبنای تقصیر و الزامات دادرسی منصفانه را به طور جدی مطرح کرده است. این پژوهش با روش تحلیلی–توصیفی و رویکرد تطبیقی، ابتدا چارچوب مفهومی تصمیم گیری الگوریتمی و مفهوم فاعل جرم در حقوق کیفری کلاسیک را تبیین نموده است، سپس چالش های انتساب مسئولیت در جرایم الگوریتمی و مسئولیت فاعلان انسانی را بررسی کرده است. در ادامه، امکان سنجی شناسایی فاعل فناورانه مستقل نقد شده و الگوهای نوین انتساب مسئولیت شامل مسئولیت مبتنی بر خطر، مسئولیت زنجیره ای و مسئولیت ترکیبی انسان–ماشین تحلیل شده است. بررسی رویه های تقنینی و قضایی اتحادیه اروپا و ایالات متحده نشان داد که تنظیم گری پیشگیرانه و تقصیرمحوری انعطاف پذیر، دو پاسخ متفاوت اما مکمل به مخاطرات الگوریتمی اند. نهایتا، با تمرکز بر الزامات دادرسی منصفانه، نقش شفافیت، ارزش ادله الگوریتمی و مدیریت خطاهای مثبت و منفی کاذب تبیین شده است. نتیجه پژوهش آن است که حقوق کیفری ایران باید با حفظ مبانی انسان محور، به سوی بازطراحی قواعد انتساب و تضمین های دادرسی در مواجهه با تصمیم گیری الگوریتمی حرکت کند.

کلیدواژه ها:

مسئولیت کیفری ، تصمیم گیری الگوریتمی ، فاعل جرم ، هوش مصنوعی ، دادرسی منصفانه