بازآفرینی هویت منطقه ای ایران در نظم نوین اوراسیا: از عضویت در شانگهای تا بریکس و پیامدهای آن بر امنیت خاورمیانه

در دهه اخیر، نظام بین الملل شاهد گذار ساختاری عمیقی از تک قطبی گرایی به سوی چندقطبی گرایی بوده است. این تحول با تقویت نهادهای منطقه ای غیرغربی مانند سازمان همکاری شانگهای و گروه بریکس همراه شده و فرصت های جدیدی برای بازیگران میان سایه نظیر جمهوری اسلامی ایران ایجاد کرده تا هویت منطقه ای خود را بازتعریف کنند. پژوهش حاضر با هدف بررسی فرآیند بازآفرینی هویت منطقه ای ایران در چارچوب نظم نوین اوراسیا پس از عضویت در سازمان همکاری شانگهای (۲۰۲۳) و گروه بریکس (۲۰۲۴) و تحلیل پیامدهای آن بر امنیت خاورمیانه انجام شد. این پژوهش از نوع کیفی-کتابخانه ای با رویکرد سازه انگارانه و روش مطالعه موردی تطبیقی اجرا گردید. داده ها از طریق تحلیل گفتمان انتقادی و تحلیل تماتیک ۴۸ سند کلیدی شامل بیانیه های رسمی، گزارش های اقتصادی-امنیتی و مقالات علمی گردآوری شد. یافته ها نشان می دهد که عضویت ایران در این نهادها، هویت منطقه ای کشور را از الگوی «مقاومت منفعل» به «هویت اوراسیایی-فعال و مقاوم» بازآفرینی کرده است. حجم تجارت ایران با کشورهای عضو بریکس و شانگهای بین سال های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ بیش از ۷۲ درصد رشد داشته و وابستگی به دلار آمریکا به کمتر از ۳۳ درصد کاهش یافته است. این تحولات، ایران را به عنوان حلقه اتصال کلیدی میان خاورمیانه و اوراسیا تثبیت کرده و تاب آوری آن را در برابر تنش های منطقه ای سال های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به طور معناداری افزایش داده است. نتیجه گیری پژوهش تاکید دارد که بازآفرینی هویت منطقه ای ایران نه تنها تاب آوری استراتژیک کشور را تقویت کرده، بلکه الگویی برای سایر کشورهای جنوب جهانی در مواجهه با نظم نوظهور ارائه می دهد. لزوم تقویت دیپلماسی اقتصادی، فرهنگی و امنیتی در فضای اوراسیا به عنوان مهم ترین پیامد کاربردی شناسایی شد.

کلیدواژه ها:

بازآفرینی هویت منطقه ای ، نظم نوین اوراسیا ، سازمان همکاری شانگهای ، گروه بریکس ، امنیت خاورمیانه ، سیاست خارجی ایران ، چندقطبی گرایی ، سازه انگاری ، تاب آوری استراتژیک