واکاوی وجوه تشابه و تمایز «فاعل معنوی جرم» در نظام حقوقی ایران و دیوان کیفری بین المللی

فاعل معنوی در حقوق ایران و دیوان کیفری بین المللی تحت عنوان مرتکب غیرمستقیم و مغز اندیشنده جرم شناخته شده و یکی از اشکال مسئولیت کیفری فردی است. بررسی تطبیقی این نهاد کیفری در نظام های حقوقی یاد شده، ما را به مهم ترین و برجسته ترین وجوه اشتراک و افتراق آن ها رهنمون می سازد. ازاین رو، نوشتار حاضر با روش توصیفی تحلیلی، به دنبال استخراج و تحلیل جلوه های تشابه و تمایز فاعل معنوی در نظام حقوقی ایران و دیوان کیفری بین المللی است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که از یک سو، ارتکاب جرم به وسیله دیگری از طریق عاملیت با تقصیر و عاملیت بی تقصیر، داشتن اقتدار قانونی و عملی که رویه دیوان کیفری بین المللی آن را با معیار کنترل موثر جنایت تبیین می نماید، وجود رابطه سببیت بین رفتار فیزیکی با نتیجه یا رفتار مجرمانه و ضرورت وجود عناصر قصد و آگاهی، نمودهای مهم از وجوه اشتراک فاعل معنوی در نظام های حقوقی ایران و دیوان است. از سوی دیگر، پذیرش فاعل معنوی به عنوان یک دکترین در اساسنامه دیوان و عدم پذیرش عمومیت آن در حقوق کیفری ایران، ارتکاب فعل مثبت از سوی فاعل معنوی در ایران و امکان تحقق جنایات بین المللی با ترک فعل، پذیرش نظریه ذهنی گرایی و کیفر یکسان فاعل معنوی با مباشر مادی در دیوان و اتخاذ رویکردهای مختلط در مسئولیت کیفری فاعل معنوی در نظام ایران و سرانجام، عدم امکان مجازات فاعل معنوی در ایران در صورت فقدان نص خاص و عدم شمول نهادهای مسئولیت ساز همانند سردستگی و معاونت در جرم، جلوه هایی از وجوه افتراق فاعل معنوی در نظام های حقوقی ایران و دیوان محسوب می شود.

کلیدواژه ها:

فاعل معنوی ، عاملیت با تقصیر و بی تقصیر ، کنترل موثر جنایت ، رکن معنوی ، مسئولیت کیفری