تحولات افغانستان پس از ۲۰۲۱ و امنیت ملی ایران در پرتو سیاست همسایگی نوین: تحلیل ساختاری در بافتار ژئوپلیتیک متحول خاورمیانه

سقوط دولت کابل در اوت ۲۰۲۱ و استقرار مجدد طالبان تحول بنیادینی را در محیط امنیتی شرق ایران ایجاد کرده است. این رویداد در شرایطی رخ داد که نظم منطقه ای خاورمیانه در حال گذار ساختاری تحت تاثیر عواملی چون گسترش پیمان ابراهیم، تشدید رقابت ایران و اسرائیل و ظهور ائتلاف های نوین است. این مقاله با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از چارچوب نظری ترکیبی «مجتمع امنیتی منطقه ای» و «سیاست همسایگی عمل گرا» پیامدهای چندلایه این تحول بر امنیت ملی ایران را بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد ایران با «معمای امنیتی دوگانه» مواجه است؛ از جهتی تهدیدات سنتی مهاجرت، قاچاق مواد مخدر، ناامنی مرزی تشدید و از جهتی دیگر ضرورت تبدیل افغانستان به یک عمق استراتژیک در مقابل فشارهای فزاینده در جبهه های غربی و جنوبی بیش از پیش احساس می شود. بنابراین سیاست همسایگی ایران از رویکردی منفعلانه به سمت دیپلماسی فعال چندجانبه و مبتنی بر تعامل مشروط با طالبان حرکت کرده است. این مقاله نتیجه می گیرد که راهبرد بهینه برای تهران تلفیق تعامل «مشروط با کابل»، «رهبری ابتکارات منطقه ای» و «مدیریت هوشمند تهدیدات فرامرزی» است تا از یک سو ثبات نسبی مرز شرقی را تضمین و از سوی دیگر منابع خود را برای مدیریت چالش های پیچیده تر در دیگر محورهای ژئوپلیتیک متمرکز نماید.

کلیدواژه ها:

ایران ، سیاست همسایگی ، افغانستان ، طالبان ، مجتمع امنیتی منطقه ای ، ژئوپلیتیک خاورمیانه