واکاوی و کژکاوی مسئولیت مدنی در حوزه هوش مصنوعی

در دهه های اخیر، گسترش سریع فناوری های هوش مصنوعی ساختار سنتی زندگی اجتماعی، اقتصادی و حقوقی را با چالش های اساسی مواجه کرده و ضرورت بازنگری در مبانی مسئولیت مدنی را پررنگ ساخته است. ورود سیستم های خودمختار و یادگیرنده به حوزه های مختلف مانند حمل ونقل، سلامت، مالی و مدیریت عمومی، رابطه علیت، مفهوم خطا و حدود مسئولیت اشخاص را پیچیده کرده و نشان داده که چارچوب های سنتی مسئولیت توان پاسخگویی به پیامدهای نوظهور این فناوری را ندارند. هدف این مقاله واکاوی و کژکاوی مسئولیت مدنی در حوزه هوش مصنوعی و شناسایی نقاط ضعف قوانین موجود و ارائه مدل نوین مسئولیت است تا هم عدالت زیان دیدگان تضمین شود و هم توسعه فناوری با مانع مواجه نگردد. روش تحقیق به صورت تحلیلی-توصیفی و مبتنی بر بررسی منابع حقوقی، رویه های قضایی، تحلیل تطبیقی با تجربه بین المللی و ارزیابی نقاط تعارض میان نظام سنتی مسئولیت و ماهیت خودمختار هوش مصنوعی انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که سه ویژگی کلیدی هوش مصنوعی شامل خودمختاری در تصمیم گیری، قابلیت یادگیری و رفتار غیرقابل پیش بینی، موجب بروز خلاهای مهم در مسئولیت مدنی می شود و قوانین موجود توانایی تعیین مسئولیت توسعه دهندگان، کاربران و ارائه دهندگان زیرساخت را به شکل روشن ندارند. همچنین بررسی تجربه کشورهایی مانند اتحادیه اروپا، ایالات متحده، ژاپن و چین نشان می دهد که رویکرد مبتنی بر ریسک، الزام به شفافیت الگوریتمی، مستندسازی داده ها، تقسیم مسئولیت میان ذی نفعان و ایجاد بیمه های تخصصی، موثرترین سازوکارها برای مدیریت ریسک های هوش مصنوعی هستند. بر اساس تحلیل های انجام شده، مقاله یک مدل پیشنهادی چندلایه ارائه می دهد که بر بازتعریف مسئولیت، شفافیت الگوریتمی، اقدامات پیشگیرانه و مکانیسم های بیمه ای تخصصی استوار است. نتیجه گیری پژوهش بیان می کند که نظام حقوقی ایران برای مواجهه با پیامدهای هوش مصنوعی نیازمند تحول ساختاری و تدوین مقررات ویژه است و تنها با ایجاد چارچوبی منعطف، پیشگیرانه و منطبق با ماهیت سیستم های هوشمند می توان هم از حقوق شهروندان حفاظت کرد و هم مسیر توسعه فناوری های نوین را هموار ساخت.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مسئولیت مدنی ، شفافیت الگوریتمی ، رویکرد مبتنی بر ریسک ، حقوق فناوری