بررسی ضوابط قانونی و شرایط به سرپرستی گرفتن کودکان بدسرپرست در نظام حقوقی ایران؛ تحلیل حقوقی، اجرایی و اجتماعی با ارائه الگوی عملیاتی

کودکان بدسرپرست، قشری هستند که در سایه خانواده های بی کفایت، گرفتار آسیب هایی چندوجهی شده اند. این کودکان، برخلاف کودکان بی سرپرست، از چتر ظاهری حمایت خانواده برخوردارند اما این چتر، سرپوشی است بر بی عدالتی و رنجی عمیق. در نظام حقوقی ایران، نهاد سرپرستی (فرزندخواندگی به مفهوم فقهی-حقوقی خاص آن) مهم ترین سازوکار قانونی برای نجات این کودکان و قراردادن آنان در محیطی امن، پایدار و پرورشی است. قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست مصوب ۱۳۹۲، با اصلاحات بعدی، چارچوب اصلی این نهاد را تشکیل می دهد. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، اسناد قانونی، آمارهای سازمان بهزیستی، و پژوهش های میدانی، درصدد است تا با دقتی موشکافانه، تمامی ابعاد این ضوابط را کالبدشکافی کند. بخش مهمی از مقاله به تبیین فرآیند عملی سرپرستی، از مرحله شناسایی کودک بدسرپرست تا صدور حکم قطعی، اختصاص دارد که در آن نقش دستگاه های متعدد (شورای شهر/روستا، بهزیستی، دادگاه، پزشکی قانونی و...) و تعاملات گاه پیچیده آنان تشریح می شود. همچنین، شرایط متقاضیان سرپرستی (اعم از شرایط عام و خاص برای ایرانیان مسلمان شیعه، ایرانیان غیرشیعه، ایرانیان مقیم خارج، و اتباع خارجی) به تفکیک و با بیان مثال های عملی ارائه می شود. چالش های اجرایی نظیر تعارض صلاحیت ها، طولانی بودن فرآیند، تفسیرهای مختلف از «صلاحیت اخلاقی»، مشکلات مربوط به رضایت والدین زیستی در موارد بدسرپرستی، و کمبودهای سیستم نظارتی پس از سرپرستی، با جزئیات کامل بررسی می شوند. در نهایت، الگوی جامع پیشنهادی با عنوان «نظام یکپارچه سرپرستی مبتنی بر ارزیابی علمی، آموزش اجباری، نظارت حمایتی مستمر و بسته جامع معاضدت های مالی و بیمه ای» ارائه می شود. این الگو در قالب یک «لایحه پیشنهادی اصلاحی» و یک «نقشه راه اجرایی پنج ساله» تبیین می گردد و برای هر بخش آن، شیوه تامین مالی، نهاد مجری و شاخص های ارزیابی موفقیت پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

کودک بدسرپرست ، قانون ۱۳۹۲ ، منافع عالی کودک ، حمایت های مالی و بیمه ای ، الگوی یکپارچه سرپرستی