تحلیل مسئولیت حقوقی بانکها در کاربرد هوش مصنوعی غیرقابل تبیین

استفاده گسترده و فزاینده از سیستم های هوش مصنوعی به ویژه الگوریتم های غیرقابل تبیین (Black-Box) در صنعت بانکداری، چالشهای حقوقی نوظهوری را در تعیین مسئولیت نهادهای مالی هنگام وقوع خسارات ناشی از تصمیم گیری خودکار ایجاد کرده است. این پژوهش با رویکرد تحلیلی-تطبیقی و تمرکز بر نظام حقوقی ایران مسئولیت بانکها در قبال خسارات ناشی از الگوریتم های فاقد شفافیت را از منظر اصول «احتیاط» و «پیشگیری از خسارت بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد هرچند حقوق ایران فاقد مقررات صریح در زمینه مسئولیت نهادهای مالی در استفاده از هوش مصنوعی غیر قابل تبیین است اما با توسل به اصول کلی مسئولیت مدنی، از جمله قاعده لاضرر»، «اتلاف» و «تسبیب» می توان بانک ها را به دلیل نقض تکالیف مراقبتی و نظارتی در طراحی، اجرا و پایش این سیستم ها مسئول جبران خسارت دانست. در بعد تطبیقی تجربه نظام های حقوقی پیشرو مانند اتحادیه اروپا و ایالات متحده حاکی از حرکت به سمت الزام بانک ها به رعایت شفافیت الگوریتمی ارائه توضیحات قابل فهم به کاربران و استقرار مکانیزم های نظارتی پیشگیرانه برای کاهش ریسک های اخلاقی و حقوقی است. این پژوهش با تاکید بر ضرورت همگامی قانونگذار ایران با تحولات جهانی، پیشنهاد می کند با تدوین چارچوب های نظارتی ویژه الزام بانک ها به رعایت استانداردهای حداقلی شفافیت، انجام ارزیابی مستمر ریسک، و ایجاد سیستم های جبران خسارت سریع مسئولیت پذیری موسسات مالی در قبال پیامدهای هوش مصنوعی تقویت شود. چنین رویکردی نه تنها از حقوق مصرف کنندگان در برابر تصمیم های ناعادلانه یا تبعیض آمیز محافظت می کند بلکه با ایجاد توازن بین نوآوری فناورانه و امنیت حقوقی، به توسعه پایدار بانکداری هوشمند کمک خواهد کرد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، مسئولیت حقوقی ، احتیاط ، پیشگیری از خسارت ، نظام بانکی