نقش سواد رسانه ای در مقاومت فرهنگی در برابر هژمونی رسانه های جهانی

در دوران معاصر که رسانه های جهانی نقش گسترده ای در شکل دهی به الگوهای فرهنگی، ارزشی و سبک زندگی ایفا می کنند، مساله مقاومت فرهنگی در برابر هژمونی رسانه ای به یکی از دغدغه های مهم جوامع در حال توسعه، به ویژه ایران، تبدیل شده است. این پژوهش با تمرکز بر نوجوانان شهرهای بزرگ ایران به بررسی این پرسش می پردازد که تا چه اندازه سطح سواد رسانه ای می تواند از نوجوانان در برابر تاثیرات فرهنگی رسانه های فراملی حفاظت کرده و مانع از تضعیف هویت بومی-ملی آنان شود. فرضیه اصلی پژوهش آن است که نوجوانانی که سطح بالاتری از سواد رسانه ای دارند، کمتر در معرض پذیرش منفعلانه ارزش ها و سبک های زندگی جهانی قرار می گیرند و در عوض، برخوردی انتقادی تر و گزینشی تر با پیام های رسانه ای دارند. پژوهش با روش ترکیبی (کمی و کیفی) و بر پایه پیمایش در میان نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله در شهرهای تهران، مشهد، شیراز و اصفهان انجام شده است. داده های کمی از طریق پرسش نامه استاندارد سنجش سواد رسانه ای و گرایش های فرهنگی گردآوری شد و بخش کیفی با مصاحبه های نیمه ساختاریافته برای درک عمیق تر از نوع مواجهه نوجوانان با رسانه های جهانی تکمیل شد. نتایج نشان داد که نوجوانان با سطح سواد رسانه ای بالاتر نه تنها در درک ساختار و انگیزه های پیام های رسانه ای تواناتر هستند، بلکه در برابر پیام های فرهنگ زدایانه نیز مقاومت بیشتری از خود نشان می دهند. همچنین، این گروه در حفظ عناصر فرهنگی بومی (نظیر زبان، موسیقی، پوشش و ارزش های خانوادگی) گرایش بیشتری نشان داده اند. یافته ها حاکی از آن است که توسعه آموزش سواد رسانه ای می تواند به عنوان راهکاری موثر در تقویت هویت فرهنگی و مقاومت نرم فرهنگی مورد توجه سیاست گذاران قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

سواد رسانه ای ، مقاومت فرهنگی ، رسانه های جهانی ، هژمونی فرهنگی ، هویت نوجوان