بررسی تطبیقی انتساب غزل « در آن نفس که بمیرم» به سعدی و همام تبریزی

یکی از غزلهای دلفریب و شیرین که دوست داران سعدی و زبان فارسی یا سراسر آن را به یاد دارند یا دست کم ابیاتی از آن را، غزلی است با مطلع در آن نفس که بمیرم در آرزوی تو باشم / بدان امید دهم جان که خاک کوی تو باشم این غزل، جز بیت پایانی که تخلص «سعدی» در آن ،آمده در دیوان همام تبریزی نیز ثبت شده است. بر همین اساس، برخی پژوهشگران آن را از سروده های همام دانسته اند و برخی دیگر این انتساب را نپذیرفته اند. شماری دیگر از محققان چون غلامحسین یوسفی، رشید عیوضی، کاظم برگ نیسی و فرح نیاز کار نیز تنها به ذکر این نکته اکتفا کرده اند که غزل در دیوان همام نیز آمده است. با این همه، تاکنون کفه ی داوری به سود انتساب غزل به شیخ اجل سعدی سنگینی کرده است . از آنجا که این غزل در نسخه های کهن دیوانهای سعدی و همام هر دو آمده تا دستیابی به نسخه کهن تر و معتبرتر، نمی توان به انتساب قطعی آن به یکی از این دو شاعر حکم داد. در این مقاله با توجه به بیت پایانی به ویژه مصراع دوم آن که حاوی تخلص «سعدی» است اما معنای روشنی ندارد و با دلایلی دیگر، این احتمال تقویت میشود که اصل این غزل از همام تبریزی باشد و چون غزلی موفق و دلنشین بوده، مورد توجه سعدی قرار گرفته و به گونه ای بازبینی یا نگهداری شده باشد. بنابراین، شاید بتوان با احتیاط این غزل را اثری مشترک از دو شاعر هم روزگار دانست و برخی گمانه ها را بر پایه نسخه ،همام که روایتی یک دست تر و کم نقص تر دارد، مطرح کرد.

کلیدواژه ها:

تردید در انتساب ، سعدی ، غزل ، مشترک ، گمانه زنی ، همام تبریزی