بررسی و مقایسه تغییرات خاک اکوسیستم های جنگلی تخریب یافته و سالم در ناحیه رویشی خزری (فاز اول: راشستان ها)

برای انجام این تحقیق در هر کدام از دو استان گیلان و مازندران دو اکوسیستم جنگلی تخریب نشده و تخریب شده انتخاب شد. در استان گیلان، دو منطقه جنگلی در سری9 حوضه شفارود که از نظر شاخص های مهم طبیعی نظیر جهت، ارتفاع از سطح دریای آزاد و تیپ گیاهی مشابه بودند، انتخاب شدند. بدین ترتیب پارسل ‮‭934‬ به عنوان منطقه کمتر دست خورده وپارسل ‮‭914‬ به عنوان منطقه تخریب شده انتخاب شد. در استان مازندران هم پارسل های ‮‭139‬ و ‮‭133‬ سری یک طرح لنگا در منطقه کلاردشت به ترتیب به عنوان منطقه جنگل طبیعی و جنگل تخریب یافته راش در حوضه آبخیز شماره ‮‭36‬ کاظم رود انتخاب شدند. در هرکدام از این پارسل ها سه قطعه نمونه یک هکتاری در نظر گرفته شد که در وسط هر کدام یک ترانسکت در جهت شیب و در هر ترانسکت هم چهار زیر قطعه نمونه با ابعاد ‮‭20 20‬ ‭x ‬متر به صورت انتخابی سیستماتیک مستقر گردید بدین ترتیب در هر پارسل ‮‭12‬ زیر قطعه ‮‭400‬ متر مربعی تعیین گردید. در چهار سوی هر زیر قطعه نمونه از عمق 0 تا ‮‭20‬ سانتی متری، خاک به صورت ترکیبی نمونه برداری شد و در آزمایشگاه خصوصیات فیزیکی و شیمیایی، فعالیت میکروبی، فعالیت آنزیمهای دهیدروژناز، اوره آز و فسفاتاز آنها اندازه گیری شد. همچنین تعداد کرم های خاکی و نماتدهای خاک اطراف ریشه به عنوان شاخصی از موجودات زنده خاک و قارچای اکتو میکوریز در عرصه جنگل مورد بررسی قرار گرفتند. نمونه های گیاهی داخل زیرقطعه نیز جمع آوری گردیدند و پس از پرس و خشک کردن شناسایی شدند. شاخص های تنوع با استفاده ازنرم افزار ‭Ecological Methodology ‬محاسبه شد. نتایج نشان دادکه در استان گیلان بین دو منطقه کمتر دست خورده و تخریب شده در شاخص های وزن مخصوص ظاهری، ‭pH‬، ‭EC‬، درصد نیترات کل و پتاسیم اختلاف معنی داری وجود ندارد، اما فسفر با کاهش سه برابری در خاک تخریب یافته در مقایسه با خاک کمتر دست خورده بیشترین مقدار تغییر را نشان داد. از دیگرعناصر قابل تبادل نیز کلسیم و منیزیم با ‮‭24‬ درصد کاهش در ناحیه تخریب یافته را می توان نام برد. کربن آلی و مواد آلی در اکوسیستم کمتر دست خورده ‮‭1/17‬ برابراکوسیستم تخریب یافته است که دارای اختلاف معنی داری می باشد. در عمق ‮‭10‬ تا ‮‭20‬ سانتی متری تنها کلسیم و منیزیم با ‮‭34‬ درصد کاهش در منطقه تخریب یافته نسبت به منطقه کمتر دست خورده اختلاف معنی داری را نشان می دهد (‮‭01.0‬‭> p). ‬در سایر شاخص های مهم در این عمق اختلاف معنی داری مشاهده نشد. نسبت ‭C/N ‬بین ‮‭10‬ تا ‮‭15‬ در دو منطقه و دو عمق مختلف در نوسان بود که اختلاف معنی داری را نشان نداد. جوامع میکروبی در اکوسیستم سالم بیشتر از اکوسیستم تخریب شده بود ولی فعالیت آنزیمهای دهیدروژناز، اوره آز و فسفاتاز در سایت اکوسیستم تخریب شده بیشتر بود. تعداد قارچهای اکتومیکوریز در اکوسیستم سالم بیشتر بود. سه عنصر مهم غذایی نیتروژن، فسفر و پتاسیم در برگهای درختان در اکوسیستم سالم بیشتر از اکوسیستم تخریب شده بود. در استان مازندران آزمایشات خاک نشان داد که بین اکوسیستم های مورد بررسی از نظر شاخص های وزن مخصوص ظاهری، منگنز، ازت نیتراتی، ازت آمونیاکی و‭pH ‬اختلاف معنی داری مشاهده نشد، اما برای سایر خصوصیات مورد سنجش تفاوت معنی داری در سطح یک و پنج درصد مشاهده شد، طوری که برای ‭pH‬، ازت کل، مواد آلی، کربن آلی، فسفر، آهن و کلسیم تبادلی، جنگل تخریب یافته دارای مقادیر بالاتر همراه با اختلاف معنی داری بوده است. همچنین نسبت ‭C/N ‬بین ‮‭10‬ تا ‮‭15‬ در قطعات نمونه در نوسان بود که اختلاف معنی داری را نشان نداد. در این استان هم جوامع میکروبی در اکوسیستم سالم بیشتر از اکوسیستم تخریب شده بود ولی فعالیت آنزیمهای دهیدروژناز، اوره آز و فسفاتاز در سایت اکوسیستم تخریب شده بیشتر بود. تعداد قارجهای اکتو میکوریز در اکوسیستم سالم بیشتر بود. دو عنصر مهم غذایی نیتروژن و پتاسیم در برگهای درختان در اکوسیستم سالم بیشتر از اکوسیستم تخریب شده بود. از نظر پوشش گیاهی در استان گیلان در منطقه کمتر دست خورده تعداد ‮‭40‬ گونه از ‮‭39‬ جنس و ‮‭28‬ تیره و در منطقه تخریب شده تعداد ‮‭74‬ گونه از ‮‭62‬ جنس و ‮‭32‬ تیره شناسایی شد. ضریب تشابه جاکارد ‮‭17‬ درصد بدست آمد. مقایسه میانگین ها بین دو جامعه تخریب شده و کمتر دست خورده نشان داد که از نظر شاخص یکنواختی پیلو اختلاف معنی داری را ندارند اما شاخصهای شانون وینر و مک آرتور و همچنین تعداد گونه ها اختلاف معنی داری را در پوشش علفی کف جنگل نشان می-دهند. در استان مازندران در منطقه کمتر دست خورده تعداد ‮‭20‬ گونه از‮‭20‬ جنس و ‮‭17‬ تیره و در منطقه تخریب شده تعداد ‮‭43‬ گونه از ‮‭43‬ جنس و ‮‭27‬ تیره شناسایی شد. مقایسه میانگین ها بین دو جامعه تخریب شده و کمتر دست خورده نشان داد که از نظر شاخص یکنواختی پیلو اختلاف معنی داری را ندارند، اما شاخصهای شانون-وینر و همچنین تعداد گونه ها اختلاف معنی داری را در پوشش علفی کف جنگل نشان میدهند. از نظر خصوصیات خاک و همچنین پوشش گیاهی تفاوتهای زیادی بین اکوسیستم های جنگلی دو استان وجود دارد که می تواند به شرایط اکولوژیک متفاوت این دو منطقه ارتباط داشته باشد. کلمات کلیدی: فعالیت میکروبی خاک، آنزیمهای خاک، قارچهای اکتو میکوریز، نماتد، کرم خاکی، اکولوژی، خاک جنگل