بررسی روابط منطقه ای برآورد آبدهی سالانه با دوره بازگشت های مختلف در ‭8 ‬منطقه کشور

مدیریت جامع حوزه آبخیز، نیاز به توزیع مکانی تولید جریان در سطح حوزه های آبخیز کشور، بخصوص در سرشاخه ها دارد. به منظور بررسی روابط منطقه ای برآورد آبدهی سالانه با دوره بازگشتصهای مختلف در 8 منطقه کشور در سال ‮‭1385‬ مورد تصویب مرکز تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری قرار گرفت. منطقه 4 که یکی از این 8 منطقه می باشد، شامل حوضه های اصلی کرخه، دز و کارون واقع در استانصهای کردستان، کرمانشاه، همدان، کهکیلویه و بویر احمد، خوزستان، ایلام، چهارمحال و بختیاری، لرستان و اصفهان می باشد. در این طرح پارامترهای مورد استفاده شامل مساحت، محیط، ارتفاع متوسط از سطح دریا، طول آبراهه اصلی، طول مستطیل معادل، شیب حوضه، شیب رودخانه اصلی، تراکم زهکشی، ضریب گراویلیوس و متوسط بارندگی سالانه در سطح حوضه و در دوره بازگشت های مختلف می باشند. هم چنین، بر اساس این پارامترها همگنصبندی حوضه نیز با استفاده از نرم افزار ‭SPSS ‬انجام شد. در تحلیل خوشه ای با استفاده از روش تابع تشخیص، حوضه ها در دو گروه همگن قرار گرفتند و از ‮‭179‬ ایستگاه هیدرومتری تنها آمار ‮‭108‬ ایستگاه به منظور تجزیه و تحلیل رواناب و از ‮‭269‬ ایستگاه هواشناسی وابسته به وزارت نیرو آمار ‮‭208‬ ایستگاه مورد استفاده قرار گرفت. با توجه به اطلاعات موجود ایستگاه های آب سنجی و هواشناسی موجود در زیر حوزه های این منطقه، طول دوره آماری مشترک ‮‭20‬ ساله و از سال آبی ‮‭1365-1366‬ تا سال آبی ‮‭1384 -1385‬ برای ایستگاه های آب سنجی و باران سنجی در نظر گرفته شد. نتایج تحلیل همبستگی چند متغیره نشان داد که داده های مشاهده ای و محاسباتی دارای ضریب همبستگی بالایی می باشند (به ترتیب ‮‭98.0‬ و ‮‭99.0‬ و هر کدام با 7 زوج داده). این ضریب بالا بیانگر کارایی بالا روابط بدست آمده از تخمین دبی متوسط سالانه در دوره بازگشت های مختلف می باشند. با وجود همبستگی زیاد بین داده های مشاهده ای و محاسباتی، دبی با فاکتورهای اصلی شامل مساحت، طول مستطیل معادل، شیب حوزه و ضریب گراویلیوس دارای رابطه مستقیم بوده و با پارامترهای دیگر شامل بارندگی، طول آبراهه اصلی، شیب آبراهه اصلی، ارتفاع متوسط حوضه، تراکم زهکشی و محیط حوزه رابطه معکوس نشان داده است. نتایج نشان می دهد از میان این عوامل، بارندگی با رفتار غیر طبیعی تاثیر معکوس بر دبی دارد. با وجود ناهماهنگی هایی که بین دبی و عوامل موثر بر آن از جمله بارندگی مشاهده می شود، ضریب همبستگی روابط دبی در دوره بازگشتصهای ،2 ،5 ،‮‭10‬ ،‮‭50 25‬ و ‮‭100‬ ساله برای دو گروه همگن به ترتیب برای گروه اول معادل ‮‭0.0‬،‮‭866‬.،‮‭0 857‬.،‮‭0 85‬.،‮‭843.0 849‬ و ‮‭83.0‬ و برای گروه دوم ‮‭0.0‬،‮‭866‬.،‮‭0 989‬.،‮‭0 866‬.،‮‭98.0 99‬ و ‮‭98.0‬ می باشد،که همگی در سطح آلفای %‮‭1.0‬ معنی دار می باشند. با این وجود برخی عوامل مثل ارتفاع در روابط مختلف رفتار دوگانه از خود نشان داده اند. به عنوان مثال، ارتفاع در گروه دوم در همه دوره بازگشتصها به استثنا دوره بازگشتصهای ‮‭50‬ و ‮‭100‬ ساله بر دبی تاثیر مستقیم نشان داده است، که این خود جای ابهام دارد. بررسی رابطه دبی با مساحت به عنوان رابطه همبستگی یک متغیره در دوره بازگشتصهای ،2 ،5 ،‮‭10‬ ،‮‭50 25‬ و ‮‭100‬ ساله به ترتیب دارای ضریب همبستگی 0.،‮‭0 83‬.،‮‭0 85‬.،‮‭0 84‬.،‮‭81.0 82‬ و ‮‭79.0‬ دارا بوده، که با وجود رابطه همبستگی نسبتا بالا، با افزایش دوره بازگشت، ضریب همبستگی کاهش یافته است. همصچنین بررسی رابطه دبی با بارندگی به عنوان رابطه یک متغیره، همبستگی مناسبی را نشان نداد. علاوه بر این، بررسی ضریب همبستگی رابطه دو متغیره دبی با مساحت و بارندگی از ‮‭73.0‬ تا ‮‭82.0‬ در تغییر بوده است. ضریب همبستگی برای رابطه فوق در شرایطی که دبی معادل عمق سالانه جریان در سطح حوضه و به میلیمتر باشد از ‮‭80.0‬ تا ‮‭52.0‬ در تغییر بوده است. با این شرایط، دبی در روابط نوع اول با مساحت داری رابطه مستقیم و با بارندگی رابطه معکوس و بالعکس در روابط نوع دوم با مساحت رابطه معکوس و با بارندگی رابطه مستقیم نشان داده است. در این تحقیق دبی متوسط سالانه با دوره بازگشتصهای مختلف مورد بررسی قرار گرفته است، پیشنهاد می شود این تحقیق برای سایر مناطق و سایر پایه های زمانی از جمله دبی ماهانه نیز انجام و نتایج مقایسه شوند. واژه های کلیدی: آبدهی سالانه، رابطه آبدهی، منطقه بندی، منطقه همگن، تحلیل منطقه ای، منطقه 4