تقویت ابعاد توسعه پایدار برای طراحی مبادی ورودی شهر

تقویت ابعاد توسعه پایدار برای طراحی مبادی ورودی شهر

شهرضا تا پیش از ورود به دوره دوم رشد فیزیکی خود (دوره قاجاریه)، در بارویی محصور بوده که از طریق دروازه هایی با جهان خارج ارتباط برقرار می کرده است. با تخریب بارو و احداث اولین خیابان اصلی شهر در سال 1313 هجری شمسی که جهت شمالی- جنوبی داشت، دوره دوم گسترش کالبدی خود را آغاز می کند.

شهرهای ایرانی به ویژه در دوران هخامنشی و ساسانی، بر مبنای باورهای دینی و متاثر از مقوله جهان بینی ساخته می شد. این شهرها معمولا به حصاری ختم می گشت که چهار دروازه به چهار سوی عالم داشته و یادآور جهات اربعه بود. در این جهان بینی شهر با زمین به عنوان مرکز عالم مقایسه می گشت که ازطریق دروازه های خود با کل عالم هستی که به چهار قسمت تقسیم می شد، ارتباط می یافت . بنابراین مشاهده می گردد که در این دوران علاوه بر دو عملکرد برقراری ارتباط و نمایش جهات اربعه، مفهومی فلسفی در رابطه با شهر و دروازه های آن وجود داشته است. در دوران ساسانی بازار در اطراف ورودی و دروازه شهر توسعه یافت و میدان با عملکردهای مختلف نظیر اعلام فرمان های دولت، بخشودگی ها و عقوبتها در مقابل آن ظهور یافت.

در گذشته اولین نشانه بصری شهر در ذهن ناظر، ورودی شهرها بود(دروازه، حصار، بارو، سوار، خندق،...) وکالبد شهر در داخل حصار بارو و گاه خندق قرار داشته و ورود به شهر ازطریق حوزه دروازه صورت می گرفته

است . حس ورود ازطریق رویت حصار و بارو و ظهور کشتزارها و باغات ایجاد شده و اولین تصویر عینی مسافران باروی شهر بوده است.

شهرضا نیز همانند شهرهای قدیمی در درون حصار محصور شده شکل گرفته و توسعه شهرضا به شکل دایره ای در اطراف هسته اولیه شهر تا پایان حکومت قاجاریه ادامه یافت.( البته برخی حصار قدیمی شهرضا را از زمان آل مظفر می دانند). دروازه های مهم آن دروازه اصفهان (کوچ کمال ) و دروازه شیراز بود و در بین این دو دروازه دروازه سید خاتون قرار داشت که هم برای رفتن به روستاهای اطراف و هم برای دسترسی به مزارع مورد استفاده قرار می گرفت. دروازه های کوچک دیگر عبارت بودند از : دروازه دهاقان، حاج کمال، شاه مراد و دروازه آقا که در کنار محله آقا قرار داشت. بعد از سال ۱۳۰۴ هجری شمسی امنیت بیشتری در ایران بوجود آمد و دوره تازه ای از معماری نیز در شهر پدیدار گشت. بنا به سندی موجود در مرکز اسناد ملی از سال ۱۳۰۶ اقداماتی در جهت خیابان کشی در شهرضا انجام گرفت و به دنبال آن در سال ۱۳۱۳ اولین خیابان اصلی شهر که جهت شمالی- جنوبی داشت احداث گردید

امروزه نیز با وجود اینکه نخستین فضای برخورد مسافر با شهر ورودی آن است و نخستین تصویر ذهنی و پیش داوری های وی بر این اساس صورت می گیرد،اما همچنان با عدم ارایه تصویر مناسبی از ورودی ها رو به رو هستیم. فضاهای ورودی امروز فضاهایی فاقد ساختار مشخص، فاقد هویت ، عدم خوانایی وهدایت درست مسافر، فاقد جذابیت بصری و ایجاد انگیزه در ناظر، نبود ساختار مشخص برای القای حس ورود، پایین بودن کیفیت محیطی و از بین رفتن عملکرد تفرجگاهی آن می باشد که علاوه بر سیمای طبیعی چیز دیگری برای تمایز میان آنها وجود ندارد.

دکتر محمدرضا نقصان محمدی از نظر آمد و شد و ترافیک معتقد است که امروزه سرعت حرکت در جاده ها و میان شهرها به شدت افزایش یافته است و نیاز به وجود فیلتری است که سرعت جاده را به سرعت درون شهری تبدیل نماید و مسافر را آماده مواجهه با شهر کند. بدیهی است که هر چند سرعت بالاتر می رود عرصه بیشتری باید در اختیار فرد قرار گیرد تا در سرعت بالا مجال ادراک ورود به شهر را داشته باشد. هر چه قدر این عرصه با روحیه استقبال و بدرقه هماهنگ تر باشد، در این راستا کمک موثرتری خواهد نمود. از اینجاست که لزوم پرداختن به ورودی شهر به عنوان یک فضای شهری مطرح می شود و اهمیت آن در این است که ورودی، نخستین فضای شهری است که هر کس به هنگام ورود به شهر با آن مواجه می گردد. این در حالی است که ورودی شهرضا خصوصا از سمت جنوب از چنان وضعیت ناهنجاری برخوردار است که هیچ احساسی از رسیدن یا شوق ورود در مسافر بر نمی انگیزد و تصویری مطابق با توقع وی از ورودی یک شهر در ذهنش ایجاد نمی کند و تنها عاملی که به راننده و مسافر اعلام می کند که به شهر نزدیک شده، تابلویی است که شروع شهر را اعلام و خوشامد می گوید. مکانی که می بایست معرف شهر باشد، به محل انباشت نخاله، زباله دان و تبعیدگاه صنوف مزاحم تبدیل شده است ، این بناها اغلب نیمه کاره و بدون نما بوده و اکثرا بدون برنامه و خود جوش شکل گرفته اند.

این گسترش آشفته کالبدی بر میزان امنیت ترددها نیز تاثیر زیادی گذاشته است. مطابق آمار تصادفات جاده ای بیش از 70 درصد تصادفات جاده ای کشور در محدوده ی 30 کیلومتری و بیش از 40 درصد تصادفات جاده ای کشور در محدوده 5کیلومتری ابتدایی و انتهایی جاده ای بین شهری اتفاق می افتد. تحقیقات مربوط نشان می دهد از اصلی ترین عوامل وقوع تصادفات در محدوده ورودی شهرها افزایش ساخت و سازهای غیر مجاز در محدوده، افزایش تعداد کاربری های مختلف و افزایش تعداد دسترسی ها می باشد.

به ورودی شهر باید به عنوان مکانی برای تبدیل انواع حرکت ها به یکدیگر نگاه کرد . جایی که انواع حرکت ها و وسایل نقلیه برون شهری به حرکت درون شهری برای روان کردن ترافیک و سیستم حمل و نقل شهری تبدیل می شوند و در نهایت، اختلالات حرکتی و تداخل جابه جایی های مختلف کاهش می یابد.

از ویژگی بارز فضای ورودی خوانایی آن است. شخص علاوه بر اینکه در بدو ورود می خواهد نیازهای خود را تامین کند، نیازمند تشخیص سریع مسیرها و تصمیم گیری است. خوانایی موجب کاهش ترافیک و حوادث رانندگی در مبادی ورودی می شود و این در حالی است که رانندگانی که در مسیر جنوب به ورودی شهرضا در حال حرکت هستند زمانی بر سر دو راهی و تصمیم گیری جهت ورود به شهر و یا جاده کمربندی قرار می گیرند که تنها یکی دو متر بیشتر به دو راهی جاده باقی نمانده و قدرت تصمیم گیری از آنان سلب می شود و خوشبینانه آنکه ناگزیرند علیرغم میل باطنی راهی که مقابل آنها باز است را ادامه داده و گاهی با حرکت با دنده عقب مسیر خود را اصلاح می نمایند که متاسفانه بعضا در همین مکان دچار حادثه شده و از حرکت باز می مانند.کافی نبودن تابلوهای راهنما و هشدار دهنده و فقدان نور مناسب از دیگر معضلات این ورودی می باشد.

همانطور که در گذشته، برای تعریف مکان ورودی شهرها، از عناصر مصنوع مانند دروازه، برج ، بارو، حصار و خندق استفاده می شد و تعریف فضا با عناصر طبیعی به معنای امروزی اش مفهومی نداشت، امروزه با تغییر در سرعت حرکت و نوع وسیله رفت و آمد می توان از عناصر طبیعی، به ویژه گیاهان، در تعریف ورو دی شهر کمک گرفت و با طراحی نحوه استقرار درختان به شکل های گوناگون در مسیرهای ورودی، مسافران و بازدیدگنندگان شهر را برای تجربه کردن شهر آماده ساخت و به جای حرکت در بین ابنیه فرسوده، کارگاههای متروک، مناطق صنعتی و یا حتی مسیرهای خشک و برهوت که به ناگاه به بافت متراکم شهری می پیوندند، او را در مسیری مفرح و سرزنده، از میان فضاهایی پر درخت عبور داد که به واسطه نوع، شکل، تراکم و ترتیب استقرارشان در کنار یکدیگر، می توانند زبان گویای ورودی، به ویژه شهر باشند و این مسیر را از سایر مسیرها متمایز گرداند.

امروزه ضعف عملکردی فضای ورودی شهرها ناشی از طراحی نامناسب و شکل گیری بدون برنامه می باشد که سبب شده ورودی قادر به پاسخ گویی نیاز مسافرین و ساکنین نباشد و حال که شهردار جوان نیم نگاهی به این ورودی و اصلاح آن دارد امیدواریم با استفاده از کارشناسان زبده و با آینده نگری به منظور به حداقل رساندن دغدغه های عموم مردم، این مبادی ورودی به صورتی اجرا گردد که در کنار معرفی شهر دارای تشخص فضایی- کالبدی و با ویژگی های ماندگار باشد.

صدرا رحمتی