کاربرد هوش مصنوعی در حکمرانی داده محور و توسعه پایدار اقتصادهای نوظهور از چالش تا راهکار

داده و در دهه ی اخیر هوش مصنوعی (AI) از یک فناوری محاسباتی به زیرساختی راهبردی برای حکمرانی داده محور و تحول پایدار اقتصادی تبدیل شده است. پژوهش حاضر با هدف رفع خلا نظری در پیوند میان زیرساخت داده، سیاست گذاری هوشمند، سرمایه انسانی فناورانه و اعتماد نهادی مدل مفهومی چهار بعدی حکمرانی داده محور (Four-Dimensional Data Governance Model) را توسعه و روابط علی میان این متغیرها را با بهره گیری از تحلیل معادلات ساختاری (PLS-SEM) آزمون کرده است. برای این منظور، داده های کمی از شاخص های جهانی شامل ۲۰۲۴, Digital Global Innovation Index (WIPO, ۲۰۲۵)، AI Readiness Index (Oxford Insights, ۲۰۲۵)، Development Indicators (World Bank, ۲۰۲۵) و AI Ethics and Governance Index (UNESCO, ۲۰۲۵) گردآوری و برای چهار کشور منتخب، هند، برزیل، اندونزی و ایران به صورت تطبیقی تحلیل شدند. همزمان، تحلیل محتوای اسناد سیاستی ملی هر کشور با روش کدگذاری مضمون (Thematic Coding) انجام شد تا یافته های کیفی و کمی در یک چارچوب هم افزایی ادغام شوند. نتایج مدل سازی نشان می دهد که زیرساخت داده اثر مستقیم و معناداری بر کارآمدی سیاست گذاری هوشمند دارد (p < ۰.۰۱, β = ۰.۶۷)؛ و حکمرانی هوشمند با میانجیگری سرمایه انسانی فناورانه تاثیر مثبتی بر عملکرد توسعه پایدار اقتصادی دارد (p < ۰.۰۵, β = ۰.۵۸)؛ همچنین اعتماد نهادی و شفافیت داده ها نقش تعدیل گر کلیدی در رابطه میان سیاست گذاری و نوآوری فناورانه ایفا می کند (β = ۰.۴۱, p < ۰.۰۱). نتایج تطبیقی کشورها نشان می دهد که هند با کسب نمره ی بالاتر از میانگین جهانی در سه محور اصلی و شاخص اعتماد داده ای در سطح بلوغ بالای حکمرانی داده محور قرار دارد؛ در حالی که ایران و اندونزی به دلیل ضعف در شفافیت نهادی و پراکندگی سیاستی در سطح بلوغ پایین تر ارزیابی شدند. برزیل نیز با تمرکز بر سرمایه انسانی و نوآوری کشاورزی، در مرحله ی گذار فناورانه قرار دارد. نوآوری این پژوهش در ارائه ی مدلی تحلیلی و داده محور است که روابط متقابل میان چهار محور کلیدی را به صورت کمی و قابل آزمون تبیین می کند. این مدل می تواند مبنایی برای طراحی استراتژی های ملی هوش مصنوعی در اقتصادهای نوظهور باشد و ابزار معتبری برای سنجش آمادگی حکمرانی داده محور کشورها فراهم سازد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، حکمرانی داده محور ، توسعه پایدار ، مدل چهار بعدی اقتصادهای نوظهور ، اعتماد نهادی ، مدل سازی معادلات ساختاری