وقتی «من» از میان برمی خیزد

بنام خداوند مهر

وقتی «من» از میان برمی خیزد

بازخوانی دو غزل از عطار و مولانا با عینک روان شناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ و اندیشه مارتین هایدگر 

تهیه کننده : مرضیه بزرگی راد ؛ دکتری زبان و ادبیات فارسی

بخش عمده ای از تقلاهای روزمره انسان امروز صرف کاری فرساینده می شود, نگهبانی از قلعه ای به نام «من». از سال های نخست زندگی، می آموزیم میان خود و جهان مرز بکشیم؛ سپس آجر به آجر این بنا را با نام ها، مدارک، موقعیت های اجتماعی، زخم های التیام نیافته و تصویری که از خود به نمایش می گذاریم، بلندتر می کنیم. فرهنگ دیده شدن نیز پیوسته در گوشمان می گوید مرزها را محکم تر کن، نامت را پررنگ تر بنویس، چیزی به دست آور که ثابت کند «کسی» هستی. سرانجام چنان با این روایت ساخته وپرداخته یکی می شویم که ترک برداشتن یکی از دیوارهایش، هراس نیستی را در جانمان زنده می کند.

در میانه ی این هیاهو، غزل عرفانی پرسشی خلاف عادت پیش می کشد: اگر رهایی نه در استحکام بیشتر قلعه، بلکه در گشودن درهای آن باشد، چه؟ اگر آنچه با وسواس از آن پاسداری می کنیم، خود مانع دیدن شده باشد ؛ چه؟

فریدالدین عطار نیشابوری، شاعر و عارفی که نامش با پیشه ی عطاری و آثار بزرگ عرفانی پیوند خورده است، این پرسش را تنها در روایت های بلندش دنبال نمی کند. در غزل نیز با زبانی فشرده و بی تعارف، مخاطب را برابر مسئله «خویشتن» می نشاند:

هر دل که ز خویشتن فنا گردد شایسته ی قرب پادشا گردد

(دیوان عطار، غزل164)

نکته در حرف اضافه ی کوچک «ز» نهفته است. عطار نمی گوید دل باید نابود شود؛ می گوید باید از خویشتن فنا گردد. در این خوانش، آنچه راه قرب را می بندد، خود زندگی یا آگاهی انسان نیست، بلکه خودبینی ای است که جز خواست و تصویر خویش را نمی بیند. «من» تا زمانی که خود را مرکز همه چیز می پندارد، حتی دیگری را نیز از دریچه سود، زیان، تایید یا تهدید خویش می نگرد. کناررفتن این ادعای مرکزیت، دل را از پاسبانی بی وقفه خود آزاد می کند.

عطار کمی بعد این گشودگی را در تصویر آینه نشان می دهد:

دل آینه ای است پشت او تیره گر بزدایی بروی وا گردد

(دیوان عطار، غزل164)

آینه برای بازتاب دادن است؛ اما تیرگی و پشت کردن، امکان بازتاب را از آن می گیرد. «زدودن» در این تصویر، از میان بردن آینه نیست؛ برداشتن مانعی است که نمی گذارد کار آینه آشکار شود. بااین همه، نباید این بیت را به توصیه ای ساده برای «بهتر دیدن خود» فروکاست. عطار در ادامه ی همین غزل تصریح می کند که مخلوق خدا نمی شود و از فنا در ذات و صفات خویش، و سپس از بقا، سخن می گوید. پس آینه در افقی عرفانی قرار دارد. گشودگی دل به حق، نه جایگزین شدن انسان به جای او.

مولانا در غزل دیگری همین دشواری گذشتن از صورت آشنا را به زبان دگرگونی می آورد:

آن خاک تیره تا نشد از خویشتن فنا نی در فزایش آمد و نی رست از رکود

(کلیات شمس تبریزی ؛ غزل 863)

خاک تیره، تا تنها در همان صورت پیشین بماند، از رکود نمی رهد. مولانا در ادامه، نطفه، نان و سنگ را نیز پیش چشم می آورد .تصویرهایی متفاوت که یک پرسش را تکرار می کنند. آیا پدیدآمدن امکانی تازه، بی آنکه چیزی از صورت پیشین دست بردارد، ممکن است؟ این ابیات گزارش علمی از طبیعت نیستند؛ منطق تصویری شعرند برای اندیشیدن به دگرگونی انسان. غزل سرانجام پرسش را از خاک و سنگ به زندگی مخاطب بازمی گرداند. عمری «هستی خویش» را آزموده ای؛ آیا می توانی یک بار نیز در معنای این «خویش» تردید کنی؟

اینجاست که روان شناسی تحلیلی کارل گوستاو یونگ می تواند دریچه ای برای خواندن این دو غزل بگشاید؛ دریچه ای، نه کلیدی برای گشودن همه ی قفل های شعر عرفانی. در دستگاه یونگ، «من» یا ایگو مرکز آگاهی است، اما تمام روان نیست. «خویشتن» یا Self به تمامیتی گسترده تر اشاره دارد که آگاهی و ناخودآگاه را دربرمی گیرد. از این منظر، دشواری زمانی آغاز می شود که «من» حدود خود را فراموش کند و خویش را تمام حقیقت روان بداند. فردیت یابی نیز حذف ایگو نیست، بلکه با شناخت نسبتی سنجیده تر میان «من آگاه» و دیگر ساحت های روان پیوند دارد.

این تمایز پرسشی تازه پیش روی دو غزل می گذارد: آیا «خویشتنی» که باید از آن گذشت، می تواند یادآور تصور محدود و خودبسنده ای باشد که انسان از خویش ساخته است؟ در این قیاس تفسیری،آینه عطار از امکان دیدن فراتر از خودمحوری خبر می دهد و دگرگونی های غزل مولانا، عادت یکی گرفتن «صورت کنونی من» با همه ی امکان های بودن را به چالش می کشد.

اما مرز قیاس درست همین جاست. «پادشا» در غزل عطار نام دیگری برای Self یونگی نیست. یونگ درباره ی ساختار و نمادهای روان سخن می گوید؛ عطار در زبان قرب، فنا و بقا، نسبتی با حق را پی می گیرد. مولانا نیز دگرگونی را در افق عشق و سلوک می نشاند، نه در قالب یک فرایند درمانی. اگر این فاصله پاک شود، هم شعر کوچک می شود و هم از روان شناسی چیزی خواسته ایم که قرار نبوده پاسخ دهد.

پرسش جستار، بااین حال، به روان شناسی محدود نمی ماند. وقتی می گوییم «من» باید از میان برخیزد، از کدام «من» سخن می گوییم؟ اندیشه مارتین هایدگر امکان می دهد این پرسش را از زاویه ای دیگر نیز ببینیم. هایدگر میان هستی و موجوداتتمایز می گذارد و در تحلیل زندگی روزمره نشان می دهد که انسان غالبا فهم خود را از شیوه های رایج «همگان» (Das Man) می گیرد؛ آن گونه می اندیشد، انتخاب می کند و درباره زندگی خویش داوری می کند که «معمولا» می کنند. سخن از بدبودن دیگران یا ضرورت بریدن از جامعه نیست؛ مسئله این است که آیا می توان در میان این صداها، نسبت خویش را با امکان های زندگی مان بازشناخت؟

در این نقطه، میان پرسش هایدگر و غزل عرفانی هم سخنی ای پدید می آید، بی آنکه یکی به زبان دیگری ترجمه شود. «من» ساخته شده از عنوان ها، داوری ها و انتظارهای دیگران شاید چنان همه میدان دید را اشغال کند که دیگر مجالی برای پرسیدن از شیوه ی بودن خویش نماند. بااین حال، دازاینهایدگر نه «شاهد ناظر» در عرفان است و نه «خویشتن» در روان شناسی یونگ. اصالت هایدگری نیز معادل فنای صوفیانه نیست. این سه افق، هر یک از جایگاهی متفاوت، قطعیت تصویری را که از «من» ساخته ایم به پرسش می کشند.

حالا می توان پرسش دشوارتر را مطرح کرد؛ در این گذشتن، چه چیز از دست نمی رود؟ پاسخ، وعده ی ساده ی «هیچ چیز» نیست. دست کشیدن از خودبینی، به معنای پاک شدن حافظه، رنج، مسئولیت یا پیوندهای انسانی نیست. رنج همچنان رنج است؛ نام و نقش اجتماعی نیز یک باره ناپدید نمی شوند. آنچه شاید دگرگون شود، سلطنت بی چون وچرای این ها بر معنای زندگی است. اینکه هر زخم، تمام هویت ما باشد و هر دستاورد، تنها گواه حق بودنمان.

از همین رو، فنا را نباید با انهدام روان یا بی اعتنایی به زندگی یکی گرفت. در غزل عطار، سخن از «بقا» پس از فناست؛ یعنی شعر، گذشتن را پایان مطلق راه نمی بیند. در غزل مولانا نیز تصویر خاک و سنگ به سکون و تهی شدن ختم نمی شود، بلکه چشم به امکان دگرگونی دارد. البته این خوانش، دشواری تجربه فنا را از میان نمی برد؛ تنها مانع می شود «نیستی» را شتاب زده به معنای نابودی انسان بگیریم.

شاید قلعه ای که برای حفاظت از خود ساخته ایم، روزی چنان بلند شده باشد که دیگر از پنجره اش چیزی نبینیم. عطار آینه را پیش رویمان می گیرد و می پرسد چه چیز دیدن را تیره کرده است. مولانا می پرسد چرا باید ماندن در صورت کنونی را یگانه امکان بودن دانست. یونگ یادآوری می کند که «من آگاه» تمام روان نیست؛ هایدگر می پرسد چه اندازه از زندگی ما از آن خودمان است و چه اندازه در پاسخ به صدای «همگان» شکل گرفته است. هیچ یک به جای دیگری سخن نمی گوید، اما گفت وگویشان پرسشی مشترک را تیزتر می کند: از کدام «من» باید دست کشید، و چه چیز در این گذشتن از دست نمی رود؟

فنا، در این خوانش، از دست دادن گوهر انسانی نیست؛ خلع سلاح زندانبانی است که سال ها خود را صاحب خانه جا زده بود. بااین حال، رهایی نیز سکه ای نیست که در پایان راه بی زحمت به دست آید. مولانا تصویر سخت سنگ را پیش می کشد:

سنگ سیاه تا نشد از خویشتن فنا نی زر و نقره گشت و نه ره یافت در نقود

(کلیات شمس تبریزی ؛ غزل 863)

«نقود» در معنای نخست، سکه ها و پول های رایج است. مولانا با کنار هم نشاندن سنگ سیاه، زر و نقره و نقود، از دگرگونی صورت و ارزش تصویری می سازد؛ نه اینکه برای انسان وعده ثروت یا «اعتبار محض در نظام هستی» بدهد. سنگ، تا تنها همان سنگ سیاه بماند، به آن صورت دیگر راه نمی یابد. پرسش پایانی غزل نیز همین جا زنده می ماند: شاید آنچه از گذشتن می ترسد، همه وجود ما نباشد؛ شاید فقط همان تصویری باشد که سال ها گمان می کردیم جز آن، چیزی از ما باقی نمی ماند.

منابع و یادداشت متن

• عطار نیشابوری، فریدالدین. (۱۳۳۹). دیوان قصاید و غزلیات عطار نیشابوری (به کوشش سعید نفیسی). غزل شماره 164 سنایی
• مولوی، جلال الدین محمد. (1380). دیوان شمس، غزل شماره ۸۶۳، براساس تصحیح و طبع شادروان بدیع الزمان فروزانفر ؛ انتشارات دوستان
• هایدگر، مارتین. (۱۳۸۹). هستی و زمان (ترجمه عبدالکریم رشیدیان). نشر نی.