آیا ماشین می تواند آهنگساز باشد؟ درباره موسیقی ماشینی، مالکیت اثر و مرز خلاقیت

در تابستان ۲۰۲۵، گروهی موسیقی به نام «ولوت سانداون» در اسپاتیفای به یک ونیم میلیون شنونده ماهانه رسید؛ آهنگ هایی روان، خوش ساخت و پرمخاطب. کمی بعد معلوم شد هیچ یک از اعضای این گروه وجود خارجی ندارند؛ نه خواننده ای، نه نوازنده ای، نه حتی یک اتاق تمرین. همه چیز، خروجی یک مدل هوش مصنوعی بود. پرسش این یادداشت از همین جا آغاز می شود: وقتی ماشینی در چند ثانیه آهنگی می سازد که میلیون ها نفر گوش می دهند، آهنگساز کیست؟ و مرز میان «ساختن صدا» و «آفریدن موسیقی» کجاست؟

۱. آنچه در دو سال گذشته رخ داد

در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۴، انجمن صنعت ضبط آمریکا (RIAA) از دو استارتاپ سونو و اودیو در دادگاه فدرال شکایت کرد؛ اتهام، کپی برداری بدون مجوز از آثار ضبط شده برای آموزش مدل بود. این دعوا، نقطه آغاز یک نبرد حقوقی بزرگ شد. در ۹ اکتبر ۲۰۲۵، یونیورسال موزیک با اودیو به توافق و قرارداد مجوز رسید و اودیو قرار شد در سال ۲۰۲۶ به عنوان یک سرویس کاملا مجاز بازگردد. در ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵ نیز وارنر موزیک با سونو توافق کرد؛ توافقی که شامل مجوز استفاده از آثار و همکاری بود. در همین دوره، شرکت کنکورد موزیک نیز از سونو به دلیل تولید نسخه هایی نزدیک به ۲۶۹ ترانه هنرمندانش شکایت کرد. در ۳۱ ژوئیه ۲۰۲۶، دادگاه منطقه ای مونیخ به نفع سازمان «گما»ی آلمان رای داد که سونو با تولید آهنگ های شبیه آثار تحت پوشش گما، حق نشر را نقض کرده و آموزش مدل بر آثار دارای حق نشر، بدون مجوز، نقض حق نشر است.

در سوی دیگر، نهادهای تنظیم گر نیز وارد میدان شدند. دفتر حق نشر آمریکا در ژانویه ۲۰۲۵ اعلام کرد آثار تولیدشده صرفا ماشینی، بدون مولف انسانی، قابل ثبت و حمایت نیستند و «پرامپت» به تنهایی، مولف بودن به حساب نمی آید. در مارس ۲۰۲۵ نیز در گزارشی دیگر گفت آموزش مدل ها بر آثار دارای حق نشر، در برخی موارد استفاده منصفانه است، اما نه همیشه؛ آموزش تجاری گسترده بدون اجازه، لزوما منصفانه نیست.

پلتفرم ها هم در حال تعیین تکلیف اند. اسپاتیفای موسیقی ماشینی را به کلی ممنوع نکرده، اما تقلید صدای هنرمندان واقعی و پنهان کردن ماهیت ماشینی اثر را ممنوع کرده است؛ این شرکت در سال ۲۰۲۵ حدود ۷۵ میلیون قطعه اسپم گونه را حذف کرد که ۲۰ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۴ بود، و در هجده ماه منتهی به ژوئیه ۲۰۲۵ نیز ۳۶ هزار ترانه را به دلیل استریم تقلبی برداشت. دیزر در ژانویه ۲۰۲۶ اعلام کرد موسیقی تولیدشده هوش مصنوعی را از کسب درآمد محروم می کند. یوتیوب نیز از سازندگان می خواهد محتوای ماشینی را افشا کنند.

در همین حال، ماشین به جدول های موسیقی هم رسید: در سپتامبر ۲۰۲۵، «زانیا مونه»، خواننده ای ماشینی، با ترانه «چطور قرار بود بدانم» وارد جدول برترین ترانه های آر & بی بیلبورد شد؛ نخستین هنرمند ماشینی در تاریخ این جدول. یک ماه بعد، همین صدای ماشینی صدر جدول ترانه های گاسپل بیلبورد را گرفت. هنرمندان واقعی نیز بیکار ننشستند: در فوریه ۲۰۲۵، بیش از هزار هنرمند از جمله کیت بوش و دیمون آلبارن، آلبومی خاموش با ۴۷ قطعه سکوت با عنوان «آیا این همان چیزی است که می خواهیم؟» منتشر کردند؛ اعتراضی به طرح دولت بریتانیا برای تضعیف حمایت از حق نشر در برابر هوش مصنوعی.

۲. موسیقی: الگو یا معنا؟

در سنت فلسفی، از افلاطون تا کانت، موسیقی هرگز صرف ترکیب خوش آهنگ صداها نبوده است؛ موسیقی، زبان احساس، حافظه جمعی و نشانه ای از روح یک تمدن است. کانت «نبوغ» را توانایی دادن قاعده به طبیعت از درون ذهن آفریننده می دانست؛ چیزی که نه از تقلید می آید و نه از محاسبه. آدورنو نیز هشدار داده بود که وقتی موسیقی به کالای صنعتی بدل شود، گوش شنونده هم صنعتی می شود. مدل های امروزی دقیقا همین نقطه را هدف گرفته اند: آن ها الگوهای آماری میلیون ها ترانه را می آموزند و از دل آن الگوها، ترانه تازه می سازند. نتیجه، خوش ساخت است؛ اما آیا «معنا» دارد؟

اینجا باید میان دو چیز تمایز گذاشت: «تولید صدا» و «آفرینش موسیقی». تولید صدا، مهندسی الگوست و ماشین در آن استاد شده است. اما آفرینش موسیقی، تصمیمی انسانی است: اینکه چه نتی، در چه لحظه ای، با چه سکوت و چه رنجی معنا می یابد. در موسیقی ایرانی این تمایز روشن تر هم می شود. ردیف، دستگاه و گوشه، فقط مجموعه ای از نت ها نیستند؛ حافظه ای چندصدساله اند که در سینه استادان منتقل شده اند. بداهه نوازی یک نوازنده تار در دستگاه شور، انتخابی لحظه ای است میان هزاران امکان؛ انتخابی که از زیست، سوگ، شادی و تاریخ نوازنده سرچشمه می گیرد. ماشین می تواند الگوی شور را تقلید کند؛ اما آیا می تواند «درد» شور را بفهمد؟

تازه ترین پژوهش ها نیز نشان می دهند که ماشین هنوز در ابتدای راه فهم موسیقی ایرانی است. در ۱۴ مه ۲۰۲۶، پژوهشگران ایرانی مدلی به نام «پرشین موزیک جن» معرفی کردند که بر بیش از ۹۰۰ ساعت موسیقی فارسی، از سنتی تا پاپ، آموزش دیده و همسویی بهتری با سبک موسیقی ایرانی گزارش کرده است. در کنفرانس نایم ژوئن ۲۰۲۶ نیز مدلی برای تولید ملودی میکروتونال فارسی، با نشانه هایی چون کرن و سری، ارائه شد که دقت آن در انتخاب نت مجاز، حدود ۹۰ درصد گزارش شد؛ اما ارزیابی انسانی آن فقط با دو شنونده خبره انجام شده بود. این ها نشانه پیشرفت اند، نه نشانه پایان راه.

۳. لنز ایرانی اسلامی: مالکیت معنوی و امانت صدا

فقه اسلامی، مالکیت را فقط بر اشیای ملموس نمی داند؛ «حق» و «منفعت» نیز مال اند و تجاوز به آن ها، غصب است. وقتی مدلی بر هزاران ترانه آموزش می بیند بی آنکه رضایت صاحبانشان را گرفته باشد، در زبان فقهی، سخن از «تسبیب» در ضرر و تصرف بدون اذن در مال دیگری است. قاعده «الغنم بالغرم» نیز یادآور می شود که سود، بی مسئولیت نمی آید: هرکه از اثری سود می برد، باید هزینه آن را نیز بپذیرد. توافق های ۲۰۲۵ میان غول های موسیقی و استارتاپ ها، دقیقا همین منطق را به زبان قرارداد نوشته اند: استفاده، بی جبران نیست.

اما مسئله فقط حقوقی نیست؛ فرهنگی است. صدای فارسی، دستگاه ها و ردیف، میراثی تمدنی اند. وقتی خواننده ای ماشینی به نام «ناوا» با صدای فارسی در نوامبر ۲۰۲۶ در آلبومی از شارلوت دو ویت منتشر شد، بحثی جهانی درباره اصالت و نمایندگی درگرفت: چه کسی حق دارد صدای فارسی را، بی آنکه ریشه ای در این فرهنگ داشته باشد، به جهان بفروشد؟ این پرسش، همان پرسش «حاکمیت داده» است که در یادداشت های پیشین مطرح شد؛ این بار در قلمرو صدا و موسیقی.

۴. چارچوب چهاررکنی: از الگو تا امضا

برای آنکه موسیقی ماشینی نه دشمن موسیقی انسانی شود و نه غاصب آن، چهار رکن لازم است:

رکن نخست، شفافیت: هر اثر ماشینی باید برچسب بخورد. شنونده حق دارد بداند چه می شنود؛ همان طور که اسپاتیفای و یوتیوب به تدریج به سمت افشای اجباری می روند. پنهان کردن ماهیت ماشینی، فریب است، نه خلاقیت.

رکن دوم، رضایت و جبران: آموزش بر آثار هنرمندان، بدون رضایت و بدون سهم عادلانه، پذیرفتنی نیست. توافق های مجوز ۲۰۲۵ نشان دادند که مسیر قانونی، نه ممنوعیت مطلق است و نه غارت آزاد؛ بلکه قرارداد روشن و جبران منصفانه است.

رکن سوم، مرز امضا: ماشین می تواند ابزار آهنگساز باشد، نه جانشین او. همان طور که دفتر حق نشر آمریکا گفت، پرامپت به تنهایی مولف نیست؛ انتخاب نهایی، ویرایش، معنا و مسئولیت اثر، باید با انسان بماند. آهنگساز انسانی، حرف آخر را می زند.

رکن چهارم، حاکمیت فرهنگی: داده موسیقی ایرانی، دارایی فرهنگی ماست. توسعه مدل های فارسی، پژوهش بر ردیف و دستگاه، و مستندسازی میراث صوتی ایران، باید با مالکیت و مدیریت خودمان انجام شود؛ نه اینکه صدای ما، بی نام و بی سهم، ماده خام مدل های دیگران شود.

موسیقی، از روزگار افلاطون تا امروز، آینه انسان بوده است؛ آینه ای که در آن، انسان خود را می شنود. ماشین می تواند این آینه را صیقل دهد، ترانه بسازد و حتی جدول ها را فتح کند؛ اما معنای ترانه، هنوز از انسان می آید. پرسش «آیا ماشین می تواند آهنگساز باشد؟» را شاید باید این گونه پاسخ داد: ماشین می تواند ترانه بسازد، اما آهنگساز شدن، یعنی امضا کردن معنایی که با زیست انسانی گره خورده است؛ و این امضا، هنوز و همیشه، از آن انسان است.