آیا ماشین می تواند مهندس باشد؟ درباره طراحی ماشینی، مسئولیت مهندس و مرز امضا

ویتروویوس، معمار روم باستان، دو هزار سال پیش سه فضیلت برای هر ساخته ی انسانی برشمرد: استحکام، کارایی و زیبایی. در پس این سه کلمه، یک پرسش پنهان بود که هنوز هم تازه است: وقتی ساختمانی فرو می ریزد، چه کسی پاسخ گوست؟ مهندس، در تمام تاریخ، نه فقط محاسبه گر که ضامن بوده است؛ کسی که نامش را پای نقشه می گذارد و با مهرش، جان آدمیان را تضمین می کند. امروز ماشین هم دارد نقشه می کشد. پرسش این یادداشت ساده است: آیا ماشین می تواند مهندس باشد؟

ارسطو میان دو گونه دانستن فرق می گذاشت: «تخنه» یعنی فن ساختن، و «فرونسیس» یعنی حکمت عملی؛ دانستنی که در موقعیت های نامطمئن، میان گزینه هایی که هیچ کدام کامل نیستند، راه درست را برمی گزیند. مهندسی، در ژرف ترین معنای خود، فرونسیس است، نه تخنه. محاسبه ی بار یک تیر، تخنه است؛ اما تصمیم به اینکه در برابر زلزله ای که شاید هر پنجاه سال یک بار بیاید، چه ضریب اطمینانی بگیریم، قضاوتی است درباره ی ارزش جان انسان. ماشین، در محاسبه، از ما پیشی گرفته است؛ اما قضاوت، امری دیگر است.

واقعیت امروز را اعداد می گویند. در ژانویه ی ۲۰۲۵ اتودسک ابزار «اتوکانسترین» را در فیوژن معرفی کرد؛ مدلی مبتنی بر ترنسفورمر که قیدها و ابعاد نقشه را پیش بینی می کند. در سپتامبر همان سال، «نورال کد» را رونمایی کرد: خانواده ای از مدل های بنیادین هوش مصنوعی که مستقیم با هندسه استدلال می کنند. زیمنس در ژوئیه ی ۲۰۲۵ «دیزاین کوپایلوت» را به نرم افزار ان ایکس آورد و در ژانویه ی ۲۰۲۶ از استقرار ۹ کوپایلت تازه در زنجیره ی صنعتی خبر داد. بر اساس نظرسنجی «وضعیت طراحی و ساخت ۲۰۲۵» اتودسک از ۵٬۵۹۴ نفر از رهبران و متخصصان معماری و مهندسی و ساخت وساز، ۴۰ درصد گفتند شرکتشان به اهداف هوش مصنوعی خود نزدیک شده یا به آن رسیده است و ۴۶ درصد مهارت هوش مصنوعی را از اولویت های اصلی استخدام در سه سال آینده دانستند. نظرسنجی «پالس هوش مصنوعی ۲۰۲۶» همین شرکت (ژانویه تا فوریه ی ۲۰۲۶، ۲٬۵۰۰ رهبر کسب وکار) نشان داد ۶۱ درصد شرکت ها به نوعی از هوش مصنوعی استفاده می کنند. در ساخت وساز، گزارش ۲۰۲۵ موسسه ی سلطنتی نقشه برداران (ریکس) از بیش از ۲٬۲۰۰ متخصص نشان می داد ۴۵ درصد هنوز هوش مصنوعی را به کار نگرفته اند و کمتر از ۱۲ درصد به طور منظم از آن استفاده می کنند؛ اما گزارش ۲۰۲۶ همین نهاد (۱۸ اوت ۲۰۲۶، بیش از ۳٬۱۰۰ نفر) می گوید حدود دو سوم متخصصان ساخت وساز تجربه ی استفاده از هوش مصنوعی داشته اند؛ با این تفاوت معنادار که مهندسی سازه، مدیریت کارگاه و نقشه برداری، کم دیجیتالی ترین بخش ها مانده اند. مک کینزی در ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶ از پروژه هایی گزارش داد که در آن ها هوش مصنوعی ساعت های کاری را تا ۸۸ درصد کاهش داده و در یک پروژه ی حمل ونقل، ۳۰۰ میلیون دلار و ۱۳ ماه صرفه جویی کرده بود؛ هرچند این ها مطالعه های موردی اند، نه میانگین صنعت.

اما نکته ی مهم تر، چیزی است که نیست. جست وجوی دقیق در منابع ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ هیچ مورد تاییدشده ای از فروپاشی سازه ای ناشی از هوش مصنوعی نشان نمی دهد. خطر امروز، پل فروافتاده نیست؛ خطر، فرسایش خاموش راستی آزمایی است. روان شناسان به آن «سوگیری اتوماسیون» می گویند: وقتی ماشین بیشتر اوقات درست می گوید، انسان کم کم دست از بازبینی می کشد. مهندسی که نقشه ی ماشین را بدون بازبینی مستقل مهر می کند، دیگر مهندس نیست؛ مهرش را به ماشینی اجاره داده که نمی تواند پاسخ گو باشد.

اینجا لنز فقهی ما به کار می آید. فقه، میان «مباشرت» و «تسبیب» فرق می گذارد: مباشر، کسی است که مستقیما فعل را انجام می دهد؛ مسبب، کسی که سبب آن را فراهم می کند. ماشین، مسبب است؛ مهندس، مباشر. وقتی مهندس نقشه را امضا می کند، فعل طراحی به او نسبت داده می شود، هرچند محاسبه را ماشین انجام داده باشد. قاعده ی «الغنم بالغرم» می گوید سود و زیان با هم اند: کسی که از ابزار سود می برد، زیان آن را نیز بر عهده دارد. و بالاتر از همه، امانت است: جان و مال مردمی که زیر سقف ساخته شده زندگی می کنند، امانتی است در دست مهندس. مهر مهندسی، در این نگاه، نوعی شهادت است؛ و شهادت، شاهد آگاه می خواهد. ماشین نمی تواند شاهد باشد، چون نمی تواند قصد کند، نمی تواند بترسد، و نمی تواند پاسخ گو باشد.

حقوق جهان نیز همین مسیر را می رود. هیئت مهندسان حرفه ای تگزاس در ۱۴ نوامبر ۲۰۲۴ در رای مشورتی ۷۱ اعلام کرد مهندس تنها در صورتی می تواند از مطالب تولیدشده با هوش مصنوعی استفاده کند که قضاوت مستقل مهندسی به کار برد، صحت آن را شخصا راستی آزمایی کند و مسئولیت کامل کار صادرشده را بپذیرد؛ هوش مصنوعی نمی تواند امضا کند یا مهر بزند. بیانیه ی موضع ۶٫۱۰ شورای ملی آزمون های مهندسی آمریکا (۲۰۲۵) نیز همین را می گوید: مهندس باید کار به کمک هوش مصنوعی را بازبینی و راستی آزمایی کند و مسئولیت را به ماشین نسبت ندهد. در اروپا، قانون هوش مصنوعی اتحادیه ی اروپا ابزار طراحی را در صورتی پرخطر می داند که جزء ایمنی یک محصول مشمول باشد؛ و کمیسیون اروپا در ۲۷ ژوئیه ی ۲۰۲۶ پیشنهاد کرد مهلت اجرای تعهدات مربوط به کاربردهای پرخطر به تعویق بیفتد؛ پیشنهادی که هنوز به قانون نهایی تبدیل نشده است. درباره ی مالکیت نیز دادگاه ها یک صدا گفته اند: دیوان عالی بریتانیا در ۲۰ دسامبر ۲۰۲۳ (پرونده ی دابوس) حکم داد هوش مصنوعی نمی تواند مخترع نامیده شود؛ دادگاه تجدیدنظر فدرال آمریکا در ۵ اوت ۲۰۲۲ و اداره ی ثبت اختراع اروپا در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۱ نیز همین را گفتند. مخترع، مثل امضاکننده، باید انسان باشد.

در ایران، هنوز نشانه ای از به کارگیری عملیاتی هوش مصنوعی در پروژه ای مهندسی به ثبت نرسیده است؛ آنچه هست، آغاز گفت وگوست: سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران در ۲۶ آذر ۱۴۰۴ نشستی تخصصی درباره ی فناوری های دیجیتال و هوش مصنوعی در صنعت ساختمان برگزار کرد و سازمان نظام مهندسی کرمانشاه در ۳۰ مرداد ۱۴۰۵ دوره ی مجازی «سواد هوش مصنوعی برای مهندسان» گذاشت. این آغاز، درست همان جایی است که باید چارچوب ساخته شود؛ پیش از آنکه عادت مهر بی بازبینی جا بیفتد.

پس پاسخ پرسش آغازین: نه، ماشین نمی تواند مهندس باشد؛ اما می تواند مهندس را توانمندتر یا تنبل تر کند. انتخاب با ماست. چارچوب پیشنهادی این یادداشت، پنج رکن دارد:

نخست، تفکیک محاسبه از قضاوت: ماشین محاسبه کند، انسان قضاوت. هرجا که تصمیم، ارزش جان انسان را در میان می گذارد، تصمیم نهایی باید انسانی باشد.

دوم، راستی آزمایی مستقل: بازبینی نقشه ی ماشین، خود یک کار مهندسی است، نه تشریفات. مهندس باید بتواند خطای ماشین را پیدا کند؛ و این توان، تنها با تمرین بازبینی زنده می ماند.

سوم، شفافیت منشا: در پرونده ی هر طرح باید روشن باشد کدام بخش با هوش مصنوعی تولید شده است. پنهان کردن منشا ماشینی، پنهان کردن ریسک است.

چهارم، امضای انسانی: مهر و امضا، فقط از آن انسان است. هیچ ابزاری، هرچقدر دقیق، نمی تواند جای شاهد آگاه را بگیرد.

پنجم، سواد هوش مصنوعی برای مهندسان: نظام مهندسی و دانشگاه ها باید آموزش هوش مصنوعی را به بخشی از صلاحیت حرفه ای بدل کنند؛ نه به عنوان تجمل، بلکه به عنوان پیش شرط امانت داری.

ویتروویوس سه فضیلت می خواست: استحکام، کارایی، زیبایی. به این سه، امروز باید چهارمی را افزود: پاسخ گویی. ساختمانی که کسی پاسخ گوی آن نباشد، هرچقدر زیبا، استحکامش تکیه گاهی ندارد. مهندس، ضامن این چهارمین فضیلت است؛ و ماشین، هرچقدر که پیش برود، نمی تواند ضامن شود.