تحلیلی بر ارتباط موثر میان فرهنگی در مقوله گردشگری

تصور کنید هر ملت، یک حصار ذهنی دارد که با دیوارهایی از باورها، زبان و سنت ها احاطه شده است. تصور متقابل ملت ها، در واقع تلاش برای ساختن ارتباطی میان این جزیره هاست، اما مشکلی بزرگ وجود دارد: این ارتباط معمولا از جنس «ادراک ما» ساخته می شوند، نه از جنس «واقعیت آن ها». ارتباطات میان فرهنگی، قلب تپنده این رابطه ها است، اما وقتی این ارتباطات سطحی یا یک طرفه باشد، چیزی که ساخته می شود نه یک رابطه درست ، بلکه همچون یک «آینه کژ» است؛ آینه ای که تصویر طرف مقابل را یا خیلی بزرگ و ترسناک نشان می دهد یا خیلی کوچک و حقیر. این همان جایی است که کلیشه ها وارد عمل می شوند. کلیشه ها در واقع میان برهای ذهنی هستند. مغز ما دوست دارد برای صرفه جویی در انرژی، هر چیز جدید و پیچیده را در یک قالب از پیش ساخته شده قرار دهد. وقتی با ملتی جدید روبرو می شویم، به جای اینکه وقت بگذاریم و پیچیدگی های آن ها را بشناسیم، آن ها را در قفس مفاهیمی مثل «خشن»، «باطنی»، «منظم» یا «آزادخواه» زندانی می کنیم. این کار، ارتباطات نیست، بلکه نوعی «برچسب گذاری» است. اگر بخواهیم عمیق تر به این مسئله نگاه کنیم، باید بپذیریم که تصویر متقابل ملت ها، همواره تحت تاثیر «قدرت روایت» است. آن ملتی که ابزارهای ارتباطی (مثل رسانه های جهانی، سینما و تکنولوژی) را در اختیار دارد، روایت اصلی را دیکته می کند. این یعنی تصویر ملت های ضعیف تر یا کوچک تر، همیشه از دریچه نگاه ملت های قدرتمندتر شکل می گیرد. در این حالت، ارتباطات میان فرهنگی به جای اینکه به دنبال تفاهم باشد، به ابزاری برای «تثبیت سلسله مراتب» تبدیل می شود. 

ما به جای اینکه فرهنگ دیگری را «درک» کنیم، آن را «تحلیل» یا «قضاوت» می کنیم؛ یعنی از جایگاهی بالاتر به آن ها نگاه می کنیم. این نگاه ناخودآگاه، باعث می شود که هر رفتاری از سوی آن ها، یا به عنوان یک «عجیب و غریب» دیده شود یا به عنوان یک «بازگشت به عقب». این یعنی ما عملا اجازه نمی دهیم فرهنگ آن ها با واقعیت آن ها در ذهن ما برخورد کند، بلکه فقط با نسخه ای که خودمان از آن ها ساخته ایم روبرو می شویم. بحران اصلی در اینجا، فقدان «گفتگوی متقابل» است. در ارتباطات میان فرهنگی ضعیف، ما فقط «درباره» دیگران حرف می زنیم، اما با آن ها «گفتگو» نمی کنیم. وقتی ما درباره یک ملت صحبت می کنیم، در واقع داریم از مدل های ذهنی خودمان دفاع می کنیم. اما گفتگو یعنی پذیرش این احتمال که «من ممکن است اشتباه کنم» و «معنای چیزهایی که من درست می دانم، ممکن است برای آن ها کاملا متفاوت باشد». این یعنی گذار از «ارتباط اطلاعاتی» به «ارتباط معنایی». 

در ارتباط اطلاعاتی ، من به شما می گویم که در کشور شما فلان اتفاق افتاده است؛ اما در ارتباط معنایی، من سعی می کنم بفهمم آن اتفاق در ذهن و قلب مردم شما چه معنایی دارد. بدون این سطح دوم، تصویر متقابل همیشه از جنس «دیگری سازی» (Othering) خواهد بود؛ فرآیندی که در آن، ملت مقابل را نه به عنوان یک انسان هم سطح، بلکه به عنوان یک «موجود متفاوت و بیگانه» تعریف می کنیم تا از خودمان احساس امنیت کنیم. 

باید گفت که شکل گیری تصویر متقابل ، یک فرآیند پویا و همیشگی است که هر لحظه با هر پیام رسانه ای یا هر برخورد انسانی ، بازسازی می شود. اگر ارتباطات میان فرهنگی را به عنوان یک مهارت «هوش فرهنگی» در نظر بگیریم، می توانیم این تصاویر را از حالت کلیشه ای و سیاه و سفید خارج کنیم و به سمت رنگی و چندبعدی شدن سوق دهیم. 

هدف غایی ارتباطات میان فرهنگی، رسیدن به جایی نیست که همه ملت ها شبیه هم شوند، بلکه رسیدن به جایی است که همه ملت ها «تفاوت هم را بدون ترس و بدون قضاوت» ببینند. یعنی به جای اینکه از «تفاوت» برای ساختن دیوار استفاده کنیم، از «تفاوت» برای گسترش افق های دید خودمان استفاده کنیم. در این صورت، تصویر متقابل دیگر یک «تصویر از پیش ساخته شده» نیست، بلکه یک «رابطه» است؛ رابطه ای که در آن، شناخت دیگری، راهی برای شناخت خودمان است.

پ.ن: تصویر استفاده شده در این یادداشت علمی برگرفته از جلد کتابی با همین عنوان اثر استاد علی اکبر فرهنگی ست.