حساسیت حرارتی ادراکی در اختلالات طیف روان پریشی
Thermal–Perceptual Sensitivity in Psychosis Spectrum Disorders: A Systematic Review of Neuroscientific, Psychological, and Neurological Evidence
نوع مقاله: مرور نظام مند
سید سعید واعظ فر
# چکیده
**زمینه:** تب، افزایش دمای مرکزی بدن و تغییرات فیزیولوژیک ناشی از التهاب می توانند عملکرد دستگاه عصبی مرکزی را تحت تاثیر قرار دهند. از سوی دیگر، اختلالات طیف روان پریشی با تغییراتی در پردازش اطلاعات حسی، ادراک، پایش منشا اطلاعات ذهنی و تجربه های توهمی همراه هستند. ارتباط احتمالی میان این دو حوزه، پرسشی مهم در علوم اعصاب و روان پزشکی ایجاد می کند: آیا تغییرات حرارتی و فیزیولوژیک بدن می توانند در افراد دارای آسیب پذیری روان پریشانه، تجربه ادراکی متفاوتی ایجاد کنند؟
**هدف:** هدف این مرور، بررسی شواهد مربوط به ارتباط تب، هایپرترمی، تنظیم حرارت بدن، التهاب عصبی و تغییرات ادراکی در اختلالات طیف روان پریشی و ارزیابی امکان صورت بندی یک سازه پژوهشی با عنوان حساسیت حرارتی ادراکی است.
**روش:** جست وجوی ساختاریافته منابع علمی با استفاده از ترکیب کلیدواژه های مرتبط با تب، هایپرترمی، اسکیزوفرنی، روان پریشی، توهم، هذیان حاد، التهاب عصبی، تنظیم حرارت و پردازش پیش بینانه انجام شد. منابع مروری، مطالعات بالینی، گزارش های موردی، پژوهش های عصب شناختی و مطالعات اپیدمیولوژیک مرتبط بررسی شدند. شواهد بر اساس چهار محور اصلی شامل تغییرات حرارتی و تنظیم دمای بدن، التهاب و عملکرد مغز، پردازش ادراکی و روان پریشی، و پیامدهای بالینی مواجهه با گرمای شدید سازمان دهی شدند.
**یافته ها:** شواهد نشان می دهند که تب و بیماری های التهابی شدید می توانند از طریق تغییرات عصبی، متابولیک و ایمنی، عملکرد شناختی و ادراکی را مختل کنند. همچنین، افراد مبتلا به اسکیزوفرنی در برابر پیامدهای سلامت ناشی از گرمای شدید آسیب پذیری بیشتری دارند. یک گزارش موردی از بهبود علائم روان پریشی پس از تب بالا نیز منتشر شده است؛ بااین حال، این یافته برای استنباط اثر درمانی تب کافی نیست. شواهد مربوط به پردازش پیش بینانه و توهمات نیز از وجود تفاوت های پیچیده و غیرهمگن در پردازش ادراکی حمایت می کنند. در مقابل، شواهد مستقیم مبنی بر اینکه تب در افراد مبتلا به اسکیزوفرنی به طور اختصاصی موجب افزایش یا کاهش توهم می شود، همچنان بسیار محدود است.
**نتیجه گیری:** حساسیت حرارتی ادراکی می تواند به عنوان یک سازه پژوهشی پیشنهادی برای بررسی تعامل میان وضعیت فیزیولوژیک بدن، تنظیم حرارت، پاسخ ایمنی و پردازش ادراکی مطرح شود. بااین حال، در حال حاضر نمی توان آن را یک نشانگر زیستی اثبات شده یا سازوکار مستقل اسکیزوفرنی دانست. انجام مطالعات طولی و چندسطحی برای ارزیابی این فرضیه ضروری است.
**واژگان کلیدی:** حساسیت حرارتی، تب، هایپرترمی، اسکیزوفرنی، روان پریشی، توهم، التهاب عصبی، تنظیم حرارت، پردازش ادراکی، نوروساینس.
---
# ۱. مقدمه
## ۱۱. مسئله پژوهش
مغز انسان برای ساخت تجربه واقعیت، اطلاعات حسی دریافتی از محیط را با حافظه، تجربه های گذشته، انتظارات و پیش بینی های درونی ترکیب می کند. این فرایند موجب می شود ادراک، صرفا بازتاب مستقیم محرک های محیطی نباشد، بلکه حاصل تعامل پیچیده میان فعالیت عصبی و اطلاعات حسی باشد.
در اختلالات روان پریشی، این تعامل ممکن است دچار تغییر شود. برای مثال، فرد ممکن است صدایی را بشنود که منبع بیرونی ندارد یا شخصی را در محیط مشاهده کند که در واقع حضور ندارد. چنین تجربه هایی پرسش های مهمی درباره سازوکارهای عصبی تولید و تفسیر واقعیت ایجاد می کنند.
از سوی دیگر، مغز نسبت به تغییرات فیزیولوژیک بدن حساس است. عفونت، التهاب، تب، کم آبی، تغییرات متابولیک و اختلال خواب می توانند عملکرد شبکه های عصبی را تحت تاثیر قرار دهند.
این دو حوزه، زمینه طرح یک مسئله میان رشته ای را فراهم می کنند:
آیا تغییرات حرارتی و فیزیولوژیک بدن می توانند در افرادی که از نظر پردازش ادراکی آسیب پذیری دارند، تغییرات متفاوتی در تجربه واقعیت ایجاد کنند؟
این پرسش، محور اصلی مفهوم پیشنهادی «حساسیت حرارتی ادراکی» است.
## ۱۲. ضرورت تفکیک مفاهیم
در بررسی این موضوع، چهار مفهوم باید از یکدیگر تفکیک شوند:
**الف. تب (Fever):** افزایش تنظیم شده دمای مرکزی بدن در پاسخ به تغییر نقطه تنظیم حرارتی هیپوتالاموس، معمولا در ارتباط با عفونت و التهاب.
**ب. هایپرترمی (Hyperthermia):** افزایش دمای بدن بدون بالا رفتن تنظیم شده نقطه تنظیم هیپوتالاموسی؛ برای مثال، در اثر گرمای محیط یا اختلال دفع حرارت.
**ج. هذیان حاد (Delirium):** سندرمی عصبی شناختی با شروع حاد و نوسانی که با اختلال توجه، آگاهی و شناخت مشخص می شود و ممکن است با توهم همراه باشد.
**د. روان پریشی (Psychosis):** مجموعه ای از علائم شامل توهم، هذیان و اختلال در آزمون واقعیت که می تواند در اختلالات مختلف روان پزشکی، نورولوژیک و پزشکی مشاهده شود.
این تفکیک ضروری است؛ زیرا مشاهده توهم در زمان تب لزوما نشان دهنده فعال شدن سازوکار اسکیزوفرنی نیست. در بسیاری از موارد، این تجربه ممکن است بخشی از هذیان حاد ناشی از بیماری جسمی باشد (Wilson et al., 2020).
## ۱۳. هدف های مرور
این مقاله پنج هدف اصلی دارد:
1. بررسی شواهد مربوط به اثر تب و تغییرات حرارتی بر عملکرد مغز.
2. بررسی رابطه التهاب و سیستم ایمنی با اختلالات طیف اسکیزوفرنی.
3. بررسی سازوکارهای عصبی توهم و اختلالات پردازش ادراکی.
4. بررسی شواهد مستقیم و غیرمستقیم ارتباط تب و روان پریشی.
5. ارزیابی امکان تعریف و آزمون تجربی حساسیت حرارتی ادراکی.
---
# ۲. روش پژوهش
## ۲۱. طراحی مطالعه
این پژوهش با رویکرد مرور ساختاریافته شواهد علمی و تلفیق انتقادی یافته های میان رشته ای انجام شده است.
با توجه به اینکه مطالعات مستقیم درباره رابطه تب و تغییرات ادراکی در اسکیزوفرنی محدود هستند، دامنه جست وجو به شواهد نزدیک و مرتبط نیز گسترش یافته است.
## ۲۲. منابع اطلاعاتی
منابع مورد استفاده شامل مقالات نمایه شده و قابل بازیابی از مسیرهای زیر بودند:
- PubMed و PubMed Central
- منابع ناشران علمی مانند Nature، Annual Reviews، Oxford University Press و Cambridge University Press
- مقالات دارای شناسه DOI
- مرورهای نظام مند و انتقادی مرتبط با موضوع
**توضیح:** این فهرست، پایگاه های مورد استفاده در جست وجوی اکتشافی حاضر را مشخص می کند و به معنای اجرای جست وجوی مستقل و کامل در تمام این پایگاه ها نیست.
## ۲۳. راهبرد جست وجو
ترکیب های زیر برای جست وجوی منابع استفاده شدند:
**محور اول: تب و تغییرات حرارتی**
- Fever AND psychosis
- Hyperthermia AND schizophrenia
- Thermoregulation AND psychosis
- Body temperature AND hallucinations
**محور دوم: التهاب و علوم اعصاب**
- Neuroinflammation AND schizophrenia
- Cytokines AND psychosis
- Immune dysfunction AND schizophrenia
- Fever AND brain function
**محور سوم: ادراک و توهم**
- Hallucinations AND predictive processing
- Source monitoring AND psychosis
- Perceptual disturbances AND schizophrenia
- Visual hallucinations AND delirium
**محور چهارم: گرمای محیطی و اسکیزوفرنی**
- Extreme heat AND schizophrenia
- Heat vulnerability AND antipsychotics
- Thermoregulatory dysfunction AND psychiatric disorders
## ۲۴. معیارهای ورود منابع
منابعی در مرور حاضر اهمیت بیشتری داشتند که حداقل یکی از ویژگی های زیر را دارا بودند:
1. بررسی رابطه تب و روان پریشی؛
2. بررسی تغییرات حرارتی و عملکرد دستگاه عصبی؛
3. بررسی التهاب و عملکرد ایمنی در اسکیزوفرنی؛
4. بررسی سازوکارهای عصبی توهم و ادراک؛
5. بررسی آسیب پذیری افراد مبتلا به اسکیزوفرنی در برابر گرمای شدید؛
6. ارائه شواهد تجربی درباره ارتباط پردازش ادراکی و روان پریشی.
## ۲۵. معیارهای خروج
منابع فاقد ارتباط علمی مستقیم، مطالب غیرتخصصی، نوشته های فاقد اطلاعات کتاب شناختی قابل بررسی و گزارش هایی که نتایج آن ها از متن اصلی قابل ارزیابی نبودند، مبنای استنتاج پژوهش قرار نگرفتند.
## ۲۶. روش تحلیل
به دلیل تفاوت زیاد در طراحی مطالعات، متغیرهای اندازه گیری شده و پیامدهای بالینی، فراتحلیل کمی در این مقاله انجام نشد.
یافته ها به روش تلفیق روایتی موضوعی در چهار حوزه دسته بندی شدند:
- شواهد مستقیم تب و روان پریشی؛
- شواهد التهاب و اختلالات روان پریشی؛
- شواهد پردازش ادراکی و توهم؛
- شواهد تنظیم حرارت و آسیب پذیری در برابر گرما.
این دسته بندی امکان تفکیک شواهد مستقیم از استنباط های نظری را فراهم می کند.
---
# ۳. یافته های مرور
## ۳۱. تب و تغییرات عملکرد دستگاه عصبی مرکزی
تب یکی از پاسخ های تنظیمی بدن به عفونت و التهاب است. در این فرایند، پیام رسان های التهابی مانند IL-1β، IL-6 و TNF-α در انتقال پیام های ایمنی و تنظیم پاسخ حرارتی نقش دارند.
این پیام رسان ها می توانند از طریق مسیرهای عصبی و عروقی بر دستگاه عصبی مرکزی تاثیر بگذارند.
تغییرات حاصل ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- تغییر در چرخه خواب و بیداری؛
- کاهش تمرکز و توجه؛
- تغییر در سطح فعالیت و انگیزش؛
- خستگی شناختی؛
- تغییرات حافظه؛
- اختلال در هوشیاری در شرایط بیماری شدید.
Poon et al. (2013) در بررسی نقش سیتوکین ها در رفتار بیماری نشان دادند که پیام رسان های ایمنی می توانند در ایجاد مجموعه ای از تغییرات رفتاری و فیزیولوژیک مرتبط با بیماری نقش داشته باشند.
از منظر نورولوژی، اهمیت این موضوع در آن است که عملکرد مغز به وضعیت محیط داخلی بدن وابسته است. بنابراین، تغییرات شدید فیزیولوژیک می توانند بر کارکردهای شناختی و ادراکی اثر بگذارند.
بااین حال، نباید هر تغییر ادراکی در زمان تب را به افزایش دمای مغز نسبت داد. دمای بدن، التهاب، عفونت، متابولیسم و وضعیت گردش خون متغیرهای مرتبط اما متمایزی هستند.
## ۳۲. هذیان حاد و توهمات ناشی از بیماری جسمی
یکی از مهم ترین یافته های این حوزه، ارتباط بیماری های جسمی شدید با هذیان حاد است.
Wilson et al. (2020) در مقاله مروری خود در *Nature Reviews Disease Primers* هذیان را سندرمی با تغییر حاد توجه، آگاهی و شناخت معرفی می کنند.
این مقاله چند سازوکار احتمالی را در آسیب شناسی هذیان مطرح می کند:
- التهاب عصبی؛
- اختلال عملکرد عروقی مغز؛
- تغییرات متابولیسم مغزی؛
- عدم تعادل انتقال دهنده های عصبی؛
- اختلال ارتباط شبکه های عصبی.
توهمات دیداری می توانند بخشی از این سندرم باشند.
این یافته برای فرضیه حاضر اهمیت دارد؛ زیرا نشان می دهد وضعیت فیزیولوژیک بدن می تواند با تغییر در تجربه ادراکی همراه شود.
بااین حال، هذیان حاد و اسکیزوفرنی دو وضعیت تشخیصی متفاوت هستند. هذیان معمولا شروع حاد، نوسان علائم و اختلال برجسته توجه و آگاهی دارد؛ درحالی که اسکیزوفرنی یک اختلال روان پریشی با سیر و ویژگی های بالینی متفاوت است.
بنابراین، پژوهش درباره حساسیت حرارتی ادراکی باید این دو پدیده را به طور مستقل اندازه گیری کند.
## ۳۳. شواهد مستقیم ارتباط تب و روان پریشی
یکی از مهم ترین گزارش های بالینی در این حوزه توسط Sani et al. (2007) منتشر شده است.
در این گزارش، بیماری مبتلا به اختلال اسکیزوافکتیو با توهمات شنیداری و هذیان های تعقیب کننده، پس از ابتلا به عفونت ادراری و بروز تب، تغییر قابل توجهی در علائم روان پریشانه نشان داد.
داروهای ضدروان پریشی در جریان این وضعیت، به دلیل افزایش کراتین کیناز، متوقف شده بودند و پس از فروکش کردن تب، برطرف شدن علائم گزارش شد.
نویسندگان احتمال نقش تب در تغییر علائم را مطرح کردند.
بااین حال، چند عامل مانع نتیجه گیری علی هستند:
1. گزارش فقط مربوط به یک بیمار است.
2. عفونت و التهاب هم زمان با تب رخ داده اند.
3. داروهای ضدروان پریشی تغییر کرده اند.
4. عوامل متعدد بالینی می توانند در بهبود علائم نقش داشته باشند.
Clementz (2022) نیز در مقاله *Psychosis and Fever Revisited* به ارتباط تاریخی میان تب و روان پریشی پرداخته است.
این مقاله از نظر مفهومی اهمیت دارد؛ زیرا میان یک علامت بالینی و یک بیماری مستقل تمایز قائل می شود.
به بیان دیگر، توهم و هذیان ممکن است در وضعیت های بالینی مختلف رخ دهند و نباید آن ها را به صورت اختصاصی به اسکیزوفرنی نسبت داد.
**جمع بندی این بخش:** شواهد بالینی مستقیم درباره ارتباط تب و تغییر علائم روان پریشی وجود دارد، اما این شواهد برای اثبات یک رابطه علی یا تعیین جهت اثر کافی نیستند.
## ۳۴. التهاب و اختلالات طیف اسکیزوفرنی
یکی از حوزه های مهم نوروساینس روان پزشکی، مطالعه تعامل سیستم ایمنی و مغز است.
Gangadin et al. (2024) در مرور خود با عنوان *Immune Dysfunction in Schizophrenia Spectrum Disorders* شواهد مربوط به اختلال عملکرد سیستم ایمنی در اختلالات طیف اسکیزوفرنی را بررسی کرده اند.
این پژوهش به حوزه های زیر توجه دارد:
- عفونت ها و خطر ابتلا به اختلالات طیف اسکیزوفرنی؛
- فرایندهای خودایمنی؛
- سیتوکین های التهابی؛
- میکروگلیا؛
- تصویربرداری عصبی؛
- بیان ژن های مرتبط با عملکرد ایمنی.
این شواهد نشان می دهند که سیستم ایمنی ممکن است در آسیب شناسی برخی زیرگروه های اسکیزوفرنی نقش داشته باشد.
اما یک نکته مهم وجود دارد: التهاب در تمام بیماران اسکیزوفرنی به یک شکل مشاهده نمی شود.
بنابراین، فرضیه حساسیت حرارتی ادراکی نباید بر این پیش فرض استوار باشد که تمام بیماران دارای پاسخ التهابی مشابه هستند.
پرسش دقیق تر این است که آیا در یک زیرگروه از بیماران، نشانگرهای التهابی و تغییرات فیزیولوژیک با تغییرات ادراکی ارتباط دارند؟
## ۳۵. تنظیم حرارت بدن و اسکیزوفرنی
یکی از یافته های مهم و نسبتا جدید در این حوزه، مقاله Kirby et al. (2025) است.
این پژوهش با عنوان:
*Susceptibility of Persons with Schizophrenia to Extreme Heat: A Critical Review of Physiological, Behavioural, and Social Factors*
در مجله *Science of the Total Environment* منتشر شده است.
نویسندگان آسیب پذیری افراد مبتلا به اسکیزوفرنی را در برابر گرمای شدید از سه سطح بررسی کرده اند:
**سطح فیزیولوژیک:**
- تغییرات احتمالی در تنظیم حرارت؛
- تاثیر بیماری های همراه؛
- نقش داروهای روان پزشکی؛
- محدودیت در دفع حرارت و سازگاری بدن.
**سطح رفتاری و شناختی:**
- دشواری در تشخیص و پاسخ به خطر گرمای شدید؛
- محدودیت در رفتارهای محافظتی؛
- اثر علائم شناختی و روان پریشانه بر تصمیم گیری.
**سطح اجتماعی:**
- انزوای اجتماعی؛
- وضعیت نامناسب مسکن؛
- دسترسی محدود به سیستم های خنک کننده؛
- نابرابری در دسترسی به مراقبت های پزشکی.
این مرور نشان می دهد که آسیب پذیری حرارتی در اسکیزوفرنی یک موضوع واقعی و قابل مطالعه است.
اما باید توجه داشت که این مقاله درباره خطر گرمای محیطی و پیامدهای جسمی آن است، نه اثبات افزایش توهم در زمان تب.
بنابراین، این پژوهش از بخش فیزیولوژیک فرضیه حاضر حمایت می کند، اما شواهد مستقیم برای بخش ادراکی آن فراهم نمی آورد.
## ۳۶. نقش داروهای ضدروان پریشی در تنظیم حرارت
داروهای ضدروان پریشی ممکن است از طریق اثر بر سیستم های عصبی و خودکار، توانایی بدن برای مقابله با گرما را تحت تاثیر قرار دهند.
برخی سازوکارهای احتمالی عبارت اند از:
- تاثیر بر تنظیم مرکزی دما؛
- تغییر فعالیت دوپامینی؛
- اثرات آنتی کولینرژیک؛
- کاهش هوشیاری و پاسخ رفتاری؛
- تغییر در تعریق و دفع حرارت؛
- افزایش احتمال کم آبی در برخی شرایط.
Chen et al. (2025) در یک مطالعه مورد شاهدی جمعیت محور، مرگ ومیر افراد مبتلا به اسکیزوفرنی را در جریان موج گرمای شدید سال ۲۰۲۱ در بریتیش کلمبیا بررسی کردند.
در این مطالعه، اطلاعات ۱۳۷ فرد فوت شده و ۵۷٬۳۹۴ فرد زنده مانده بررسی شد. دریافت داروهای ضدروان پریشی با افزایش احتمال مرگ در دوره موج گرما همراه بود؛ نسبت شانس گزارش شده برای دریافت هر نوع داروی ضدروان پریشی ۲٫۴۳ بود.
این یافته باید با توجه به ماهیت مشاهده ای پژوهش و احتمال عوامل مخدوش کننده تفسیر شود.
اهمیت این پژوهش برای مقاله حاضر در آن است که نشان می دهد داروهای روان پزشکی و وضعیت فیزیولوژیک حرارتی می توانند تعامل بالینی مهمی داشته باشند.
بااین حال، این مطالعه تغییرات توهم یا ادراک را اندازه گیری نکرده است.
## ۳۷. پردازش پیش بینانه و اختلال ادراک
در علوم اعصاب شناختی، یکی از چارچوب های مطرح برای توضیح تجربه های ادراکی، پردازش پیش بینانه است.
Griffin و Fletcher (2017) نشان داده اند که پردازش پیش بینانه می تواند در کنار نظریه پایش منشا اطلاعات، چارچوبی برای توضیح برخی علائم روان پریشی فراهم کند.
Horga و Abi-Dargham (2019) نیز در مقاله مروری خود درباره اختلالات ادراکی در روان پریشی، ارتباط میان انتظارات ادراکی، فعالیت قشرهای حسی و مدارهای قشری مخطط را بررسی کرده اند.
این دیدگاه می تواند برای فرضیه حاضر اهمیت داشته باشد.
اگر وضعیت فیزیولوژیک بدن بر توجه، سطح برانگیختگی و پردازش حسی اثر بگذارد، ممکن است نحوه تعامل اطلاعات درونی و بیرونی نیز تغییر کند.
بااین حال، نباید این مدل را توضیح قطعی تمام توهمات دانست.
نکته مهم تر اینکه شواهد جدیدتر، تصویر پیچیده تری ارائه می کنند.
Goodwin et al. (2026) در مرور خود درباره مدل های پردازش پیش بینانه در روان پریشی، شواهد مربوط به تغییر وزن پیش بینی های درونی و اطلاعات حسی را بررسی کرده اند. نویسندگان بر ناهمگونی یافته ها و ضرورت استانداردسازی تکالیف پژوهشی تاکید می کنند.
از سوی دیگر، فراتحلیل Miller-Silva et al. (2026) که ۲۷ مطالعه و ۹۰۴ بیمار مبتلا به روان پریشی طیف اسکیزوفرنی را با ۱٬۰۳۹ فرد کنترل مقایسه کرده است، شواهدی برای وجود یک اختلال عمومی و فراگیر در اتکای مغز به پیش بینی های قبلی پیدا نکرده است.
اندازه اثر کلی در این فراتحلیل ناچیز و غیرمعنادار گزارش شده است.
این یافته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان می دهد نمی توان فرضیه حساسیت حرارتی ادراکی را صرفا بر مبنای یک مدل ساده از غلبه پیش بینی های درونی بنا کرد.
## ۳۸. توهم به عنوان یک پدیده فراتشخیصی
Waters و Fernyhough (2017) در مرور نظام مند خود، ویژگی های توهم را در گروه های تشخیصی مختلف بررسی کردند.
آن ها ۴۳ مقاله را که توهمات را در چند گروه جمعیتی و تشخیصی مقایسه کرده بودند، مرور کردند.
یافته اصلی این بود که ویژگی های توهم لزوما به یک تشخیص روان پزشکی اختصاص ندارند.
توهم می تواند در شرایط زیر مشاهده شود:
- اختلالات روان پریشی؛
- بیماری های نورولوژیک؛
- اختلالات بینایی؛
- مصرف یا ترک برخی مواد؛
- بیماری های جسمی همراه با هذیان؛
- برخی تجربه های غیرمرضی.
این یافته از نظر نظری بسیار مهم است.
اگر توهم یک پدیده فراتشخیصی باشد، مطالعه عوامل فیزیولوژیک موثر بر تولید یا تفسیر تجربه های ادراکی می تواند فراتر از مرزهای تشخیصی اسکیزوفرنی ارزشمند باشد.
---
# ۴. تلفیق انتقادی یافته ها
مرور شواهد نشان می دهد که چهار حوزه نسبتا مستقل اما مرتبط وجود دارند:
1. تغییرات حرارتی می توانند بر عملکرد مغز اثر بگذارند.
2. التهاب و اختلال عملکرد ایمنی در برخی زیرگروه های اسکیزوفرنی اهمیت دارند.
3. تجربه های توهمی از سازوکارهای متعدد عصبی و شناختی تاثیر می پذیرند.
4. افراد مبتلا به اسکیزوفرنی در برابر گرمای شدید آسیب پذیری بیشتری دارند.
اما وجود این چهار دسته شواهد به تنهایی اثبات نمی کند که یک سازوکار واحد به نام حساسیت حرارتی ادراکی وجود دارد.
بنابراین، ارزش علمی این فرضیه در حال حاضر، ایجاد یک چارچوب پژوهشی برای آزمودن ارتباط میان این حوزه هاست.
# ۵. صورت بندی سازه حساسیت حرارتی ادراکی
## ۵۱. تعریف پیشنهادی
حساسیت حرارتی ادراکی به عنوان یک سازه پژوهشی پیشنهادی عبارت است از:
«تفاوت های فردی در میزان و الگوی تغییر عملکرد ادراکی، توجه و پایش منشا اطلاعات ذهنی، در پاسخ به تغییرات فیزیولوژیک مرتبط با تب، التهاب و تنظیم حرارت بدن.»
این تعریف سه مولفه دارد:
**مولفه فیزیولوژیک:** میزان و نوع تغییرات حرارتی، التهاب و پاسخ خودکار بدن.
**مولفه شناختی:** تغییر در توجه، حافظه کاری، پردازش حسی و تشخیص منشا اطلاعات.
**مولفه بالینی:** تغییر در تجربه های توهمی، ادراک غیرعادی و علائم روان پریشانه.
## ۵۲. مدل مفهومی
مدل پیشنهادی به شکل زیر قابل صورت بندی است:
**تغییرات فیزیولوژیک**
تب، عفونت، التهاب و تغییرات متابولیک
↓
**تغییرات ایمنی عصبی**
سیتوکین ها، پاسخ عصبی ایمنی و عملکرد شبکه های مغزی
↓
**تغییرات شناختی و ادراکی**
توجه، برانگیختگی، پردازش حسی و پایش منشا اطلاعات
↓
**پیامدهای ادراکی**
تغییر در تجربه های ذهنی، خطاهای ادراکی و احتمال بروز توهم
در این مدل، آسیب پذیری فردی، داروها، خواب، شدت بیماری و سابقه روان پریشی متغیرهای تعدیل کننده هستند.
نکته مهم این است که مسیرهای فوق هنوز به صورت یک زنجیره علی واحد اثبات نشده اند.
# ۶. فرضیه های قابل آزمون
بر اساس یافته های مرور، فرضیه های زیر برای پژوهش های آینده پیشنهاد می شوند:
**فرضیه اول:** تغییرات ادراکی در دوره بیماری تب دار، در افراد دارای سابقه روان پریشی با افراد فاقد سابقه روان پریشی تفاوت دارد.
**فرضیه دوم:** شدت تغییرات ادراکی با ترکیب متغیرهای فیزیولوژیک، از جمله التهاب، وضعیت خواب و شدت بیماری، ارتباط بیشتری از دمای بدن به تنهایی دارد.
**فرضیه سوم:** افراد دارای سابقه روان پریشی ممکن است در تکالیف پایش منشا اطلاعات ذهنی و بیرونی، در دوره بیماری حاد تغییرات متفاوتی نشان دهند.
**فرضیه چهارم:** نشانگرهای التهابی در برخی زیرگروه های افراد مبتلا به اسکیزوفرنی، رابطه میان بیماری تب دار و تغییرات شناختی را تعدیل می کنند.
**فرضیه پنجم:** پاسخ ادراکی به تغییرات حرارتی در اختلالات طیف روان پریشی یکنواخت نیست و ممکن است الگوهای متفاوتی از افزایش، کاهش یا عدم تغییر علائم مشاهده شود.
**فرضیه ششم:** تغییرات ناشی از هایپرترمی محیطی و تب ناشی از عفونت، به دلیل تفاوت سازوکارهای فیزیولوژیک، پیامدهای ادراکی یکسانی ندارند.
---
# ۷. پیشنهاد روش شناختی برای پژوهش تجربی
## ۷۱. طراحی مطالعه
یک مطالعه آینده نگر چندگروهی پیشنهاد می شود.
چهار گروه می توانند مورد بررسی قرار گیرند:
1. افراد مبتلا به اسکیزوفرنی؛
2. افراد دارای اختلال شخصیت اسکیزوتایپی؛
3. افراد دارای ویژگی های اسکیزوئید بدون سابقه روان پریشی؛
4. افراد فاقد اختلال روان پزشکی.
در این طرح، افراد در وضعیت پایدار و در صورت ابتلای طبیعی به بیماری تب دار، در دوره بیماری و پس از بهبود بررسی می شوند.
هیچ گونه تب یا هایپرترمی نباید به صورت عمدی برای اهداف پژوهشی ایجاد شود.
## ۷۲. متغیرهای اندازه گیری
**متغیرهای فیزیولوژیک:**
- دمای بدن؛
- CRP؛
- IL-6؛
- IL-1β؛
- وضعیت آب و الکترولیت؛
- شدت و نوع بیماری جسمی.
**متغیرهای شناختی:**
- توجه پایدار؛
- حافظه کاری؛
- تشخیص منشا اطلاعات؛
- دقت ادراک دیداری؛
- پردازش محرک های مبهم.
**متغیرهای بالینی:**
- شدت علائم روان پریشی؛
- فراوانی توهمات؛
- شدت هذیان؛
- میزان اختلال هوشیاری؛
- نوسان سطح توجه.
## ۷۳. ابزارهای پیشنهادی
| حوزه | ابزار |
|---|---|
| ارزیابی علائم روان پریشی | PANSS |
| ارزیابی توهمات | PSYRATS |
| غربالگری هذیان حاد | CAM یا 4AT |
| شناخت | آزمون های عصب روان شناختی |
| پایش ادراکی | تکالیف Source Monitoring |
| فعالیت عصبی | EEG |
| عملکرد شبکه های مغزی | fMRI |
| التهاب | CRP و سیتوکین ها |
استفاده از EEG و fMRI باید با توجه به وضعیت بالینی و ایمنی شرکت کنندگان انجام شود. در بیماران دچار هذیان حاد، ارزیابی و درمان پزشکی بر انجام آزمون های پژوهشی اولویت دارد.
## ۷۴. تحلیل آماری پیشنهادی
برای تحلیل داده ها می توان از مدل های خطی آمیخته (Linear Mixed Models) استفاده کرد تا تغییرات درون فردی و تفاوت میان گروه ها بررسی شود.
همچنین تحلیل میانجی گری می تواند مشخص کند که آیا نشانگرهای التهابی بخشی از رابطه میان بیماری تب دار و تغییرات ادراکی را توضیح می دهند یا خیر.
تحلیل تعدیل گری نیز برای بررسی نقش سابقه روان پریشی، داروها، خواب و شدت بیماری مناسب است.
---
# ۸. بحث
## ۸۱. آیا می توان از وجود حساسیت حرارتی ادراکی سخن گفت؟
بر اساس شواهد موجود، می توان گفت که زمینه علمی برای بررسی این سازه وجود دارد؛ اما شواهد مستقیم هنوز برای تایید آن کافی نیستند.
شواهد موجود سه پیوند را تقویت می کنند:
- پیوند میان وضعیت فیزیولوژیک و عملکرد مغز؛
- پیوند میان التهاب و برخی اختلالات طیف اسکیزوفرنی؛
- پیوند میان تغییرات پردازش ادراکی و تجربه های روان پریشانه.
اما پیوند چهارم، یعنی رابطه اختصاصی میان تغییرات حرارتی و حساسیت ادراکی در افراد دارای آسیب پذیری روان پریشانه، هنوز نیازمند آزمون تجربی است.
## ۸۲. اهمیت تفاوت میان تب و گرمای محیط
یکی از نکات مهم این مقاله، ضرورت تفکیک تب از هایپرترمی محیطی است.
در تب، نقطه تنظیم حرارتی بدن تغییر می کند؛ درحالی که در هایپرترمی، بدن ممکن است نتواند گرمای اضافی را به خوبی دفع کند.
این دو وضعیت از نظر سازوکارهای فیزیولوژیک متفاوت هستند.
ازاین رو، نباید نتایج پژوهش های مربوط به موج گرما را مستقیما به توهمات ناشی از تب تعمیم داد.
بااین حال، هر دو وضعیت می توانند برای بررسی تعامل میان مغز، تنظیم حرارت و وضعیت روان شناختی اهمیت داشته باشند.
## ۸۳. چرا ممکن است پاسخ افراد متفاوت باشد؟
پاسخ مغز به تغییرات فیزیولوژیک تحت تاثیر مجموعه ای از عوامل قرار دارد:
- وضعیت سیستم ایمنی؛
- سلامت شبکه های عصبی؛
- داروهای مصرفی؛
- وضعیت خواب؛
- سن و بیماری های همراه؛
- سابقه روان پریشی؛
- وضعیت شناختی پایه.
بنابراین، اگر در آینده ارتباطی میان تب و تغییرات ادراکی مشاهده شود، احتمالا این ارتباط به صورت یک الگوی فردویژه و چندعاملی ظاهر خواهد شد.
## ۸۴. اهمیت یافته های جدید درباره پردازش پیش بینانه
فراتحلیل Miller-Silva et al. (2026) نشان می دهد که یک نقص عمومی و یکسان در اتکای مغز به پیش بینی های قبلی، توضیح کافی برای روان پریشی نیست.
این یافته به ما هشدار می دهد که مدل حساسیت حرارتی ادراکی نباید بر یک سازوکار شناختی ساده بنا شود.
بهتر است در پژوهش های آینده، چند فرایند مستقل اندازه گیری شوند:
- پردازش حسی؛
- توجه؛
- پایش منشا اطلاعات؛
- برانگیختگی عصبی؛
- وضعیت ایمنی؛
- عملکرد شبکه های عصبی.
این رویکرد می تواند مدل دقیق تری از تفاوت های فردی در تجربه های ادراکی ایجاد کند.
# ۹. محدودیت های شواهد و پژوهش
این مرور با چند محدودیت مهم روبه رو است:
۱. مطالعات مستقیم درباره تب و تغییر علائم روان پریشی بسیار محدود هستند.
۲. بخشی از شواهد مربوط به گرمای محیطی است و نمی توان آن ها را معادل تب دانست.
۳. گزارش های موردی برای استنتاج رابطه علی کافی نیستند.
۴. هذیان حاد، توهمات ناشی از بیماری جسمی و روان پریشی اولیه ممکن است سازوکارهای متفاوتی داشته باشند.
۵. نشانگرهای التهابی در افراد مبتلا به اسکیزوفرنی ناهمگونی زیادی دارند.
۶. مدل پردازش پیش بینانه هنوز توضیحی جامع و قطعی برای تمام انواع توهم ارائه نمی دهد.
۷. مرور حاضر فاقد ثبت پروتکل، غربالگری مستقل دو ارزیاب، شمارش کامل رکوردها و ارزیابی رسمی خطر سوگیری است؛ بنابراین نباید آن را مرور نظام مند کامل مطابق PRISMA معرفی کرد.
# ۱۰. نتیجه گیری
مرور شواهد علوم اعصاب، روان شناسی شناختی، روان پزشکی و نورولوژی نشان می دهد که وضعیت فیزیولوژیک بدن می تواند در عملکرد مغز و تجربه ادراکی انسان نقش داشته باشد.
تب و التهاب می توانند با تغییرات شناختی و ادراکی همراه شوند. همچنین، افراد مبتلا به اسکیزوفرنی در برابر گرمای شدید آسیب پذیری بیشتری دارند و برخی پژوهش ها از نقش سیستم ایمنی و تغییرات پردازش ادراکی در اختلالات طیف روان پریشی حمایت می کنند.
بااین حال، هنوز شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد تب به طور اختصاصی موجب افزایش یا کاهش توهم در اسکیزوفرنی می شود.
بر این اساس، حساسیت حرارتی ادراکی را می توان یک سازه پژوهشی پیشنهادی دانست که هدف آن بررسی تعامل میان تغییرات حرارتی، پاسخ ایمنی، عملکرد شبکه های عصبی و پردازش ادراکی است.
**مهم ترین پیشنهاد این مقاله آن است که تجربه های روان پریشانه علاوه بر بررسی بر اساس ویژگی های پایدار بیماری، در ارتباط با وضعیت های گذرای فیزیولوژیک بدن نیز مطالعه شوند.**
در صورت تایید تجربی، این رویکرد می تواند به شناسایی زیرگروه هایی از افراد با الگوهای متفاوت پاسخ ادراکی به تغییرات فیزیولوژیک کمک کند.
### منابع (References)
1\. Chen, S. X., Lee, M. J., McVea, D. A., & Henderson, S. B. (2025). Antipsychotics and other risk factors for mortality among people with schizophrenia during an extreme heat event: A population-based case-control study. Scientific Reports, 15, Article 34505. [https://doi.org/10.1038/s41598-025-17591-0](https://doi.org/10.1038/s41598-025-17591-0?utm_source=chatgpt.com)
2\. Clementz, B. A. (2022). Psychosis and fever revisited. Schizophrenia Research, 242, 17–19. [https://doi.org/10.1016/j.schres.2021.11.025](https://doi.org/10.1016/j.schres.2021.11.025?utm_source=chatgpt.com)
3\. Gangadin, S. S., Enthoven, A. D., van Beveren, N. J. M., Laman, J. D., & Sommer, I. E. C. (2024). Immune dysfunction in schizophrenia spectrum disorders. Annual Review of Clinical Psychology, 20, 229–257. [https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-081122-013201](https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-081122-013201?utm_source=chatgpt.com)
4\. Goodwin, I., Diederen, K. M. J., Hird, E. J., Weilnhammer, V., Garrido, M. I., & Knolle, F. (2026). Predictive processing accounts of psychosis: Bottom-up or top-down disruptions. Nature Mental Health, 4, 60–84. [https://doi.org/10.1038/s44220-025-00558-5](https://doi.org/10.1038/s44220-025-00558-5?utm_source=chatgpt.com)
5\. Griffin, J. D., & Fletcher, P. C. (2017). Predictive processing, source monitoring, and psychosis. Annual Review of Clinical Psychology, 13, 265–289. [https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-032816-045145](https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-032816-045145?utm_source=chatgpt.com)
6\. Horga, G., & Abi-Dargham, A. (2019). An integrative framework for perceptual disturbances in psychosis. Nature Reviews Neuroscience, 20, 763–778. [https://doi.org/10.1038/s41583-019-0234-1](https://doi.org/10.1038/s41583-019-0234-1?utm_source=chatgpt.com)
7\. Kirby, N. V., Tetzlaff, E. J., Kidd, S. A., Brown, E. E., Bezgrebelna, M., Yoon, L., Henderson, S. B., & Kenny, G. P. (2025). Susceptibility of persons with schizophrenia to extreme heat: A critical review of physiological, behavioural, and social factors. Science of the Total Environment, 995, Article 179965. [https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2025.179965](https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2025.179965?utm_source=chatgpt.com)
8\. Miller-Silva, C., Illingworth, B. J. G., Martey, K., Mujirishvili, T., de Beer, F., Siskind, D., & Murray, G. K. (2026). No evidence for a generalised predictive processing deficit in psychosis: A meta-analysis. Psychological Medicine, 56, Article e268. [https://doi.org/10.1017/S0033291726105455](https://doi.org/10.1017/S0033291726105455?utm_source=chatgpt.com)
9\. Poon, D. C.-H., Ho, Y.-S., Chiu, K., & Chang, R. C.-C. (2013). Cytokines: How important are they in mediating sickness? Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 37(1), 1–10. [https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2012.11.001](https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2012.11.001?utm_source=chatgpt.com)
10\. Sani, G., Manfredi, G., Pacchiarotti, I., Caltagirone, S. S., Mancinelli, I., Koukopoulos, A. E., Tatarelli, C., Kotzalidis, G. D., Tatarelli, R., & Girardi, P. (2007). A case of resolution of an acute psychotic episode after high fever. CNS Spectrums, 12(6), 447–450. [https://doi.org/10.1017/S1092852900015327](https://doi.org/10.1017/S1092852900015327?utm_source=chatgpt.com)
11\. Waters, F., & Fernyhough, C. (2017). Hallucinations: A systematic review of points of similarity and difference across diagnostic classes. Schizophrenia Bulletin, 43(1), 32–43. [https://doi.org/10.1093/schbul/sbw132](https://doi.org/10.1093/schbul/sbw132?utm_source=chatgpt.com)
12\. Wilson, J. E., Mart, M. F., Cunningham, C., Shehabi, Y., Girard, T. D., MacLullich, A. M. J., Slooter, A. J. C., & Ely, E. W. (2020). Delirium. Nature Reviews Disease Primers, 6, Article 90. [https://doi.org/10.1038/s41572-020-00223-4](https://doi.org/10.1038/s41572-020-00223-4?utm_source=chatgpt.com)