تعادل نش و نظریه بازی در علم اقتصاد

در علم اقتصاد یکی از مفاهیم اساسی تعادل نش است که اقتصاد آن را مدیون جان نش ریاضیدان برجسته است. نظریه بازی یکی از شاخه های ریاضیات و اقتصاد است که به مطالعه موقعیت هایی می پردازد که در آن نتیجه تصمیم یک فرد یا گروه، فقط به انتخاب خودش وابسته نیست، بلکه به تصمیم افراد یا گروه های دیگر نیز بستگی دارد. در این نظریه، هر فرد یا گروه «بازیکن» نامیده می شود و برای هر بازیکن مجموعه ای از راهبردهای ممکن و پیامدهای حاصل از ترکیب راهبردهای بازیکنان مختلف در نظر گرفته می شود. بازی در اینجا الزاما به معنای یک سرگرمی نیست؛ بلکه می تواند مذاکره سیاسی، رقابت میان احزاب، روابط میان کشورها، تجارت، جنگ، همکاری یا حتی برخی موقعیت های اجتماعی باشد. یکی از مهم ترین مفاهیم نظریه بازی، «تعادل نش» است که توسط جان نش مطرح شد. تعادل نش وضعیتی از یک بازی است که در آن، با ثابت ماندن تصمیم سایر بازیکنان، هیچ بازیکنی نمی تواند تنها با تغییر راهبرد خودش به نتیجه بهتری دست پیدا کند. بنابراین هر بازیکن تصمیم خود را با در نظر گرفتن تصمیم سایر بازیکنان انتخاب می کند. برای مثال، دو دولت ممکن است میان همکاری و تقابل یکی را انتخاب کنند. اگر انتخاب هر دولت به انتخاب دولت دیگر وابسته باشد، می توان پیامدهای مختلف این انتخاب ها را به صورت یک ماتریس ریاضی نمایش داد و وضعیت های تعادلی را بررسی کرد. نکته مهم این است که تعادل نش الزاما بهترین نتیجه جمعی یا عادلانه ترین نتیجه نیست. ممکن است همه بازیکنان با همکاری به نتیجه بهتری برسند، اما انگیزه های فردی آنها باعث شود به تعادل دیگری برسند. به همین دلیل، نظریه بازی ابزاری مهم برای مطالعه تصمیم گیری، رقابت، همکاری و تعارض در ریاضیات، اقتصاد، سیاست و علوم اجتماعی است.

مثال برای روشن شدن تعادل نش: 

فرض کنیم دو فروشگاه در یک خیابان و در کنار هم هستند، هرکدام دو انتخاب دارند: یا هر دو قیمت ها را بالا اعلام کنند یا هر دو قیمت ها را پایین اعلام کنند. چراکه اگر یکی روی اجناس قیمت پایین بگذارد و دیگری قیمت بالا، اکثر افراد برای خرید، سراغ فروشگاه ارزانتر می روند؛ پس دیگر فروشگاه نیز مجبور می شوند قیمت را پایین بیاورد تا فروش داشته باشد.

هرچند که اگر هر دو قیمت بالا بگذارند، هر دو سود خوبی دارند، اما درصورت پایین تر بودن قیمت یک فروشگاه، دیگری هم مجبور به پایین آوردن قیمت می شود تا مشتری از دست ندهد و در نتیجه هر دو سود می کنند اما سود کم.

اما اگر یکی قیمت بالا و دیگری قیمت پایین بگذارد، مشتریان بیشتری به فروشگاه ارزان تر می روند.

 این وضعیت که هیچ کدام با تغییر یک جانبه تصمیم خود، سود بیشتری نبرد، یک تعادل نش است.

نکته بسیار مهم تعادل نش الزاما به معنی بهترین نتیجه ممکن برای همه نیست.

ممکن است همه طرف ها در تعادل نش باشند، ولی اگر با همکاری تصمیم هایشان را تغییر دهند، مجموعا نتیجه بهتری بگیرند.

مثلا دو رقیب ممکن است هر دو مجبور شوند قیمت را پایین نگه دارند، در حالی که اگر هر دو قیمت بالاتری تعیین کنند، سود هر دو بیشتر شود. اما چون هرکدام می ترسد دیگری قیمت را پایین بیاورد، هر دو در وضعیت قبلی باقی می مانند.

بنابراین تعادل نش بیشتر درباره ثبات تصمیم ها در برابر تغییر یک جانبه است، نه درباره بهترین یا عادلانه ترین نتیجه.

تعادل نش یعنی وضعیتی که هیچ بازیکنی، با ثابت ماندن تصمیم دیگران، انگیزه ای برای تغییر یک جانبه تصمیم خودش ندارد.