ارس؛ از منطقه آزاد تا دروازه اقتصادی ایران به قفقاز

منطقه آزاد ارس در ماه های اخیر بیش از هر زمان دیگری در کانون بحث های اقتصادی، ترانزیتی و گردشگری شمال غرب کشور قرار گرفته است؛ از توسعه کریدورهای ارتباطی و برنامه ایجاد هاب لجستیکی جلفا و نوردوز گرفته تا جذب سرمایه، توسعه واحدهای تولیدی، گسترش گردشگری و تلاش برای تقویت ارتباط اقتصادی با کشورهای همسایه. مجموعه این تحولات یک واقعیت مهم را نشان می دهد: ارس دیگر صرفا یک منطقه آزاد تجاری نیست و می تواند در صورت تکمیل زیرساخت ها و ایجاد پیوند میان ظرفیت های مختلف، به یکی از دروازه های مهم اقتصاد ایران به قفقاز و بازارهای پیرامونی تبدیل شود.

در تازه ترین اظهارات مدیرعامل سازمان منطقه آزاد ارس، ایجاد مراکز لجستیکی جلفا و نوردوز در دستور کار قرار گرفته و ظرفیت ارس برای ایفای نقش در کریدورهای شمال جنوب و شرق غرب مورد تاکید قرار گرفته است. هم زمان، ۲۸۳ واحد تولیدی فعال و ۱۹۲ واحد تولیدی در حال ساخت در منطقه اعلام شده و هدف گذاری برای حرکت از تولید صرف به سمت تولید صادرات محور و حضور در بازارهای قفقاز، کشورهای مشترک المنافع و اوراسیا مطرح شده است.

این اعداد و برنامه ها مهم اند، اما اهمیت واقعی آنها زمانی آشکار می شود که ارس بتواند میان «تولید»، «حمل ونقل»، «تجارت»، «سرمایه گذاری» و «گردشگری» یک زنجیره واقعی ایجاد کند. منطقه ای که تولید می کند اما مسیر سریع و کم هزینه برای صادرات ندارد، بخشی از ظرفیت خود را از دست می دهد؛ منطقه ای که مرز و پایانه دارد اما ارزش افزوده ای در مسیر عبور کالا ایجاد نمی کند، بیشتر محل عبور خواهد بود تا مقصد اقتصادی؛ و منطقه ای که گردشگر دارد اما اقامت، حمل ونقل، خدمات و محصولات گردشگری آن متناسب با این ظرفیت توسعه نیافته باشد، نمی تواند از گردشگری به عنوان یک صنعت پایدار بهره کافی ببرد.

از این منظر، مهم ترین مسئله امروز ارس شاید دیگر جذب پروژه های بیشتر نباشد، بلکه تکمیل زنجیره ارزش پروژه ها و ظرفیت های موجود باشد. اگر مرکز لجستیکی جلفا و نوردوز در کنار شبکه ریلی، پایانه های مرزی، شهرک های صنعتی و واحدهای تولیدی قرار گیرد، ارس می تواند از یک مسیر عبور کالا به نقطه ای برای انبارش، بسته بندی، فرآوری، توزیع و صادرات تبدیل شود. این تغییر، تفاوت میان «ترانزیت» و «خلق ارزش» است.

در حوزه تولید نیز همین منطق باید دنبال شود. ارس ظرفیت قابل توجهی در بخش صنعت و کشاورزی دارد و توسعه گلخانه ها و صنایع فرآوری می تواند زمینه شکل گیری زنجیره های جدید اقتصادی را فراهم کند. بر اساس اظهارات اخیر مدیریت منطقه، حدود ۲۶۰ هکتار گلخانه فعال و ۲۵۰ هکتار گلخانه در حال ساخت است و تکمیل زنجیره تولید، فرآوری و بسته بندی از اهداف اعلام شده است.

در کنار اقتصاد صنعتی و لجستیکی، گردشگری نیز می تواند ضلع سوم این معادله باشد. عضویت ارس در سازمان جهانی گردشگری، پیگیری ارزیابی ژئوپارک جهانی ارس و افزایش ظرفیت اقامتی منطقه، فرصت هایی هستند که می توانند ارس را از یک مقصد عمدتا عبوری به مقصدی برای اقامت و تجربه گردشگری تبدیل کنند. طبق اعلام معاون فرهنگی، اجتماعی و گردشگری سازمان منطقه آزاد ارس، طی ۱۶ ماه گذشته هزار تخت یا واحد به ظرفیت پذیرش منطقه اضافه شده و دو هتل جدید نیز در مراحل نهایی قرار دارند.

اما همه این ظرفیت ها زمانی به نتیجه می رسند که در یک نقشه راه واحد قرار گیرند. ارس نباید مجموعه ای از پروژه های جدا از هم باشد؛ باید یک «اکوسیستم اقتصادی» باشد که در آن جاده به ریل، ریل به پایانه، پایانه به صنعت، صنعت به صادرات و گردشگری به خدمات محلی متصل شود.

تحولات اخیر در مرز نوردوز و بحث تسهیل تجارت ایران و ارمنستان نیز اهمیت این نگاه را بیشتر کرده است. ارس در نقطه ای قرار دارد که می تواند در مناسبات اقتصادی ایران با قفقاز نقش مهمی ایفا کند؛ اما استفاده از این موقعیت جغرافیایی، صرفا با داشتن مرز امکان پذیر نیست. زیرساخت، سرعت تشریفات، کیفیت خدمات، ثبات مقررات، دسترسی ریلی و جاده ای و توان جذب سرمایه گذار، عواملی هستند که می توانند مزیت جغرافیایی را به مزیت اقتصادی تبدیل کنند.

امروز شاید مهم ترین پرسش درباره ارس این نباشد که «چه ظرفیت هایی دارد؟»؛ این ظرفیت ها کم نیستند. پرسش اصلی این است که چگونه می توان این ظرفیت ها را به یکدیگر متصل کرد تا ارزش بیشتری برای ارس، آذربایجان شرقی و اقتصاد ایران ایجاد شود؟

ارس در نقطه ای قرار گرفته که می تواند از یک منطقه آزاد تجاری به یک گره مهم اقتصادی در شمال غرب کشور تبدیل شود. تحقق این هدف اما نیازمند نگاه زنجیره ای، سرمایه گذاری در زیرساخت های حمل ونقل و لجستیک، تسهیل تجارت، حمایت از تولید صادرات محور و پیوند واقعی صنعت و گردشگری است.

اگر این حلقه ها به هم متصل شوند، ارس تنها «دروازه ورود و خروج کالا» نخواهد بود؛ بلکه می تواند به دروازه خلق ارزش، سرمایه گذاری و ارتباط اقتصادی ایران با قفقاز و اوراسیا تبدیل شود.

✍️ موسی کاظم زاده | بازار تبریز آنلاین

* نویسنده: موسی کاظم زاده؛ قابل دسترسی هم در سایت بازار تبریز آنلاین

https://bazartabrizonline.ir