ارس؛ منطقه آزادی که می تواند مقصد گردشگری قفقاز شود؟

منطقه آزاد ارس را سال ها بیشتر با تجارت، مرز، صنعت و مبادلات اقتصادی شناخته ایم؛ اما امروز تصویری که از ارس در حال شکل گیری است، می تواند فراتر از یک منطقه تجاری باشد. قرار گرفتن ارس در نقطه اتصال ایران به قفقاز، برخورداری از جاذبه های تاریخی و طبیعی، ظرفیت های ژئوپارک، رودخانه ارس، کلیساهای تاریخی و طبیعت منطقه، این پرسش را جدی تر کرده است که آیا ارس می تواند از یک مقصد سفر داخلی به یکی از مقصدهای گردشگری قفقاز تبدیل شود؟

این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که تحولات اخیر ارس را کنار هم بگذاریم. بر اساس اعلام مسئولان منطقه آزاد ارس، این منطقه در سال ۱۴۰۴ رتبه نخست کشور را در میان مناطق آزاد در حوزه فعالیت های فرهنگی و گردشگری کسب کرده و در ارزیابی برگزاری رویدادها و آیین های نوروزی سال ۱۴۰۵ نیز جایگاه نخست مناطق آزاد را به دست آورده است. از سوی دیگر، عضویت ارس در سازمان جهانی گردشگری و قرار گرفتن ژئوپارک ارس در مراحل نهایی ارزیابی بین المللی، ظرفیت تازه ای برای معرفی این منطقه در سطح فرامرزی ایجاد کرده است.

اما عضویت در یک نهاد بین المللی یا برگزاری رویدادهای گردشگری، به تنهایی مقصد گردشگری نمی سازد. مقصد زمانی شکل می گیرد که جاذبه، زیرساخت، خدمات، دسترسی، روایت گردشگری و بازار هدف در کنار یکدیگر قرار گیرند. از همین منظر، مهم ترین مسئله ارس در مرحله جدید، نه اثبات برخورداری از جاذبه، بلکه تبدیل این جاذبه ها به یک تجربه منسجم و قابل عرضه به گردشگران داخلی و خارجی است.

ارس از این نظر مزیتی دارد که بسیاری از مقاصد گردشگری از آن برخوردار نیستند؛ در این منطقه، تاریخ، طبیعت، مرز و تجارت در یک جغرافیای مشترک کنار هم قرار گرفته اند. جلفا و آثار تاریخی آن، کلیساهای تاریخی، رود ارس، طبیعت ارسباران، ژئوپارک و ظرفیت های فرهنگی منطقه می توانند در قالب یک بسته گردشگری واحد تعریف شوند. در چنین الگویی، گردشگر نباید صرفا برای دیدن یک جاذبه وارد ارس شود و پس از چند ساعت منطقه را ترک کند؛ بلکه باید دلیلی برای ماندن، تجربه کردن و بازگشت دوباره داشته باشد.

این نقطه، همان جایی است که زیرساخت اهمیت پیدا می کند. مسئولان منطقه آزاد ارس اعلام کرده اند که طی ۱۶ ماه گذشته حدود هزار تخت و واحد به ظرفیت پذیرش منطقه اضافه شده و دو هتل جدید نیز در مراحل نهایی قرار دارند. همچنین در هفته دولت امسال، ۱۶ پروژه عمرانی، زیربنایی، فرهنگی، آموزشی، ورزشی، گردشگری و صنعتی با مجموع سرمایه گذاری ۳ هزار و ۲۰۶ میلیارد تومان به بهره برداری رسیده و عملیات اجرایی ۱۲ طرح دیگر با اعتبار یک هزار و ۵۵۴ میلیارد تومان آغاز شده است.

این تحولات نشان می دهد زیرساخت گردشگری در ارس در حال توسعه است، اما مرحله بعد باید به کیفیت خدمات و طراحی محصول گردشگری اختصاص پیدا کند. افزایش تعداد هتل ها زمانی اثرگذار خواهد بود که با تورهای تخصصی، راهنمایان حرفه ای، حمل ونقل مناسب، تبلیغات هدفمند، خدمات چندزبانه، رویدادهای بین المللی و بسته های سفر متناسب با بازارهای هدف همراه شود.

در این میان، موقعیت مرزی ارس یک فرصت ویژه است. ارس در همسایگی ارمنستان، جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان قرار دارد و همین موقعیت می تواند گردشگری را از یک فعالیت صرفا داخلی به بخشی از دیپلماسی اقتصادی و فرهنگی منطقه تبدیل کند. حتی در ماه های اخیر، مدیریت منطقه آزاد ارس بر ضرورت عبور از تجارت ساده و حرکت به سمت شراکت های اقتصادی راهبردی با کشورهای همسایه تاکید کرده است.

اگر چنین نگاهی در حوزه گردشگری نیز دنبال شود، ارس می تواند به جای آنکه صرفا مقصد گردشگران ایرانی باشد، برای بازار گردشگران کشورهای همسایه نیز محصول مشخص طراحی کند. گردشگری تاریخی، طبیعت گردی، ژئوتوریسم، گردشگری فرهنگی و حتی گردشگری سلامت می توانند بخشی از این سبد باشند.

از سوی دیگر، توسعه گردشگری ارس نباید به معنای فشار بیشتر بر طبیعت و میراث تاریخی منطقه باشد. اتفاقا اگر قرار است ژئوپارک ارس و میراث طبیعی و تاریخی آن به مزیت اقتصادی تبدیل شوند، حفاظت باید همزمان با بهره برداری گردشگری پیش برود. مقصد پایدار، مقصدی نیست که فقط گردشگر بیشتری جذب کند؛ مقصدی است که بتواند میان اقتصاد، محیط زیست، هویت تاریخی و زندگی جامعه محلی تعادل برقرار کند.

اکنون ارس در نقطه ای قرار گرفته که می تواند از «منطقه ای برای عبور» به «منطقه ای برای ماندن» تبدیل شود. مرز، در اینجا فقط خطی برای ورود و خروج نیست؛ می تواند نقطه آغاز یک تجربه گردشگری، فرهنگی و اقتصادی باشد.

اگر زیرساخت های موجود با یک راهبرد مشخص برای بازارهای گردشگری قفقاز، روایت حرفه ای از هویت ارس و سرمایه گذاری هدفمند در خدمات تکمیل شود، ارس ظرفیت آن را دارد که جایگاه خود را در نقشه گردشگری شمال غرب ایران ارتقا دهد.

مسئله امروز ارس دیگر این نیست که «چه جاذبه ای دارد؟»؛ پرسش مهم تر این است که «با این جاذبه ها چه محصول گردشگری می سازد؟» پاسخ به همین پرسش می تواند مشخص کند که ارس در سال های آینده فقط یک منطقه آزاد اقتصادی باقی می ماند یا به مقصدی شناخته شده در گردشگری قفقاز تبدیل خواهد شد.

✍️ موسی کاظم زاده | بازار تبریز آنلاین

* نویسنده: موسی کاظم زاده؛ قابل دسترسی هم در سایت بازار تبریز آنلاین

https://bazartabrizonline.ir