بازار تبریز؛ چرا گردشگر باید فقط تماشاگر باشد؟

---

 

بازار تاریخی تبریز را نمی توان فقط مجموعه ای از راسته ها، سراها، تیمچه ها، مسجدها و بناهای تاریخی دانست که گردشگر وارد آن شود، چند عکس بگیرد و پس از ساعتی آن را ترک کند. بازار تبریز، پیش از آنکه یک جاذبه تاریخی باشد، یک زندگی جاری است؛ مجموعه ای که تجارت، فرهنگ، معماری، روابط اجتماعی و خاطرات نسل های مختلف در آن به یکدیگر گره خورده اند. شاید آینده گردشگری این میراث جهانی نیز دقیقا از همین نقطه آغاز شود؛ از تبدیل «تماشای بازار» به «تجربه بازار».

گردشگری امروز در بسیاری از مقاصد جهان دیگر تنها به دیدن بناها و ثبت تصاویر محدود نیست. گردشگر جدید بیش از گذشته به دنبال تجربه، مشارکت، شناخت فرهنگ محلی و لمس بخشی از زندگی مقصد است. از این منظر، بازار تبریز ظرفیت کم نظیری دارد. گردشگر می تواند در کنار تماشای معماری کم نظیر بازار، با تاریخ تجارت تبریز، فرش و صنایع دستی، مشاغل سنتی، شیوه های دادوستد، داستان کسبه و فرهنگ اجتماعی بازار آشنا شود و حتی در برخی فعالیت های فرهنگی و هنری مشارکت کند. در چنین مدلی، بازار دیگر صرفا «مقصد بازدید» نیست؛ بلکه به «محصول گردشگری» تبدیل می شود.

این همان نقطه ای است که مفهوم گردشگری خلاق اهمیت پیدا می کند. گردشگری خلاق می تواند میان میراث فرهنگی و اقتصاد محلی پیوند برقرار کند. به جای آنکه گردشگر صرفا محصول نهایی را ببیند، می توان فرآیند تولید و داستان پشت آن را نیز به او معرفی کرد. در بازار فرش، برای نمونه، تجربه ای درباره طراحی، نقش، رنگ و بافت می تواند جذاب تر از یک بازدید معمولی باشد. در کنار آن، صنایع دستی، خوراک، معماری، مشاغل سنتی و حتی روایت های شفاهی بازاریان می توانند بخشی از این تجربه باشند.

پژوهش های جدید نیز نشان می دهد که گردشگری خلاق در بازار تاریخی تبریز را باید در پیوند با اقتصاد محلی، سرمایه گذاری، اشتغال پایدار و کارآفرینی خلاق دید. این نکته اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر گردشگری تنها به افزایش تعداد بازدیدکنندگان محدود شود، الزاما به معنای توسعه پایدار بازار نیست. پرسش اصلی این است که گردشگر چگونه می تواند برای کسب وکارهای محلی، هنرمندان، صنایع دستی، راهنمایان گردشگری و نسل جدید فعالان اقتصادی فرصت ایجاد کند و در عین حال به حفظ هویت تاریخی بازار کمک کند.

بازار تبریز از این منظر با یک فرصت و یک ضرورت همزمان روبه روست. فرصت آن، برخورداری از ظرفیت های تاریخی، فرهنگی و اقتصادی است و ضرورت آن، طراحی مدلی است که در آن حفاظت از میراث و رونق اقتصادی در مقابل یکدیگر قرار نگیرند. بازار زمانی زنده می ماند که همچنان محل تجارت و زندگی باشد و گردشگری بتواند بدون آسیب زدن به این کارکرد، به آن ارزش تازه ای اضافه کند.

در این مسیر، نقش بازاریان نیز بسیار مهم است. نمی توان برای بازار تاریخی نسخه گردشگری پیچید، بدون آنکه صاحبان اصلی کسب وکار و ساکنان این فضای تاریخی در تصمیم گیری ها و طراحی برنامه ها حضور داشته باشند. تجربه واقعی بازار نزد همین افراد است؛ از تاریخچه راسته ها و حجره ها گرفته تا داستان مشاغل، خاندان های تجاری، شیوه های سنتی معامله و تحولات اجتماعی بازار. اگر این دانش و تجربه وارد برنامه گردشگری شود، محصولی شکل خواهد گرفت که قابل تکرار در هر شهر دیگری نیست.

از سوی دیگر، گردشگری خلاق نیازمند زیرساخت است. معرفی حرفه ای مسیرهای گردشگری، آموزش راهنمایان تخصصی، تابلوهای چندزبانه، روایتگری دیجیتال، ایجاد مراکز تجربه فرهنگی، حمایت از کسب وکارهای خلاق، ساماندهی رویدادهای فرهنگی و فراهم کردن امکان معرفی و فروش محصولات بومی، بخشی از اقداماتی است که می تواند بازار را برای نسل جدید گردشگران آماده کند.

البته در این میان باید مراقب یک خطای مهم نیز بود: تبدیل بازار به یک فضای صرفا نمایشی. اگر بازار تنها برای گردشگر طراحی شود و کارکرد اقتصادی و اجتماعی آن تضعیف شود، بخشی از هویت اصلی آن از دست خواهد رفت. هدف گردشگری خلاق، موزه کردن بازار نیست؛ بلکه کمک به تداوم زندگی آن است.

بازار تبریز میراثی متعلق به گذشته است، اما قرار نیست فقط درباره گذشته سخن بگوید. این بازار می تواند بخشی از اقتصاد آینده تبریز نیز باشد؛ اقتصادی که در آن میراث فرهنگی، گردشگری، صنایع دستی، کسب وکارهای محلی و خلاقیت نسل جدید در کنار یکدیگر قرار می گیرند.

بنابراین شاید پرسش امروز درباره بازار تبریز دیگر فقط این نباشد که چگونه آن را مرمت و حفظ کنیم؛ پرسش مهم تر این است که چگونه می توان آن را برای آینده زنده نگه داشت. گردشگری خلاق می تواند یکی از پاسخ ها باشد؛ به شرط آنکه گردشگر را از یک تماشاگر صرف به یک تجربه کننده تبدیل کنیم و از ظرفیت میراث جهانی تبریز، نه فقط برای جذب بازدیدکننده، بلکه برای خلق ارزش، اشتغال و استمرار زندگی در بازار استفاده کنیم.

✍️ موسی کاظم زاده | بازار تبریز آنلاین

* نویسنده: موسی کاظم زاده؛ قابل دسترسی هم در سایت بازار تبریز آنلاین

https://bazartabrizonline.ir