در حسرت فهم درست؛ روایت یک عمر پژوهش و مسئله فهم در ارتباطات ایران
در میان آثاری که درباره تاریخ ارتباطات، روزنامه نگاری و پژوهش های ارتباطی در ایران منتشر شده اند، برخی کتاب ها تنها به انتقال دانش می پردازند و برخی دیگر، افزون بر دانش، بخشی از تاریخ شکل گیری آن دانش را نیز ثبت می کنند. کتاب در حسرت فهم درست؛ روایت ۴۲ سال پژوهش ارتباطی در ایران نوشته مهدی محسنیان راد از گروه دوم است؛ اثری که ارزش آن فقط در مجموعه موضوعاتی که بررسی می کند خلاصه نمی شود، بلکه در ثبت تجربه زیسته یک پژوهشگر ارتباطات و نسبت میان پژوهش، جامعه، رسانه و تصمیم گیری نیز اهمیت پیدا می کند.
این کتاب در سال ۱۳۹۳ توسط انتشارات سیمای شرق منتشر شد و روایتی از چهار دهه فعالیت پژوهشی محسنیان راد در حوزه هایی چون ارتباطات اجتماعی، زبان و ارتباط، مطبوعات، خبر و روزنامه نگاری ارائه می کند. اطلاعات کتاب شناختی منتشرشده، اثر را کتابی ۶۷۰ تا ۶۸۸ صفحه ای معرفی کرده اند؛ تفاوت موجود در شمار صفحات، احتمالا به تفاوت چاپ یا نحوه ثبت مشخصات کتاب در منابع مختلف مربوط است و برای استناد کتاب شناختی دقیق باید به شناسنامه چاپ مورد استفاده مراجعه کرد.
کتابی فراتر از خاطرات یک استاد
در حسرت فهم درست را نمی توان صرفا یک زندگی نامه یا خاطرات دانشگاهی دانست. ساختار اثر نشان می دهد که نویسنده تلاش کرده است مسیر شکل گیری، اجرای پژوهش و سرنوشت یافته های خود را نیز روایت کند. در این معنا، کتاب در مرز میان خودزندگی نامه علمی، تاریخ شفاهی پژوهش و روایت پژوهش ارتباطی قرار می گیرد.
این ویژگی در مراسم رونمایی کتاب نیز مورد توجه قرار گرفت. مهدخت بروجردی، مدیرکل وقت روابط عمومی وزارت علوم و از شاگردان محسنیان راد، در معرفی کتاب گفت که نویسنده در آن قصه تحقیقات خود و چگونگی آغاز و پایان آن ها را روایت کرده است؛ از نگاه او، چنین روایتی در آثار حوزه علوم ارتباطات ایران تجربه ای کم سابقه بود. بروجردی همچنین بر ضرورت تبدیل پژوهش به مسئله ای کاربردی برای حل مشکلات جامعه تاکید کرد.
از این منظر، یکی از مهم ترین موضوعات کتاب نه صرفا نتیجه پژوهش، بلکه سرنوشت پژوهش است: پژوهش چگونه شکل می گیرد، چه موانعی بر سر راه آن قرار می گیرد، نتایج آن چگونه با جامعه و نهادهای تصمیم گیر ارتباط پیدا می کند و چرا گاه یافته های علمی در مرحله عمل به فراموشی سپرده می شوند؟
چهار دهه ارتباطات در قاب یک کتاب
گستره موضوعی اثر نیز قابل توجه است. کتاب از تجربه های شخصی پژوهشگر آغاز می شود و به حوزه هایی چون ارتباطات اجتماعی، خودسانسوری، دیوارنوشته های دوران انقلاب، ارتباطات میان فرهنگی، جامعه اطلاعاتی، شبکه های اجتماعی، زبان، مطبوعات، خبر، روزنامه نگاری، آموزش روزنامه نگاری و تحلیل محتوای متون آموزشی این حوزه می پردازد.
این گستره نشان می دهد که مولف در طول فعالیت علمی خود، ارتباطات را پدیده ای محدود به رسانه های جمعی تلقی نکرده است؛ بلکه آن را در پیوند با ساختار اجتماعی، زبان، فرهنگ، سیاست، تاریخ و تحولات فناوری بررسی کرده است.
یکی از اهمیت های چنین رویکردی برای تاریخ علوم ارتباطات ایران آن است که خواننده می تواند تغییر موضوعات پژوهشی را در طول زمان دنبال کند؛ از پژوهش های مربوط به مطبوعات و ارتباطات اجتماعی در دهه های نخست فعالیت علمی مولف تا مسائل مربوط به جامعه اطلاعاتی و شبکه های اجتماعی.
از پژوهش برخاسته، نه یک متن ژورنالیستی
محمد سلطانی فر، رئیس وقت مرکز مطالعات و برنامه ریزی رسانه ها، در مراسم رونمایی درباره کتاب تاکید کرد که ویژگی آن، برخاستن از پژوهش است و نه تبدیل شدن پژوهش به یک متن ژورنالیستی. او همچنین درباره شخصیت علمی محسنیان راد گفت که او مطالبی را که به آن ها باور ندارد بیان نمی کند و حقیقت را فدای مصلحت نمی کند. این سخنان باید به عنوان ارزیابی و برداشت یک سخنران از مولف و اثر خوانده شود، نه به عنوان داوری مستقل درباره کتاب؛ اما از منظر تاریخ دریافت اثر، نشان دهنده تصویری است که برخی چهره های حرفه ای رسانه از جایگاه علمی و اخلاق پژوهشی نویسنده ارائه کرده اند.
در همین مراسم، امیر لعلی، ویراستار تخصصی کتاب، توضیح داد که اثر ابتدا قرار بود داستان زندگی علمی محسنیان راد باشد، اما در فرایند تدوین، دامنه آن به زندگی شخصی و تحلیل اجتماعی نیز گسترش یافت. لعلی کتاب را تحلیلی اجتماعی، سیاسی و فرهنگی از چهار دهه ایران از منظر یک استاد علوم ارتباطات توصیف کرد.
این نکته برای فهم ژانر کتاب مهم است: در حسرت فهم درست نه یک کتاب درسی متعارف است و نه مجموعه ای ساده از مقالات پیشین؛ بلکه تلاش می کند پژوهش را در بستر زندگی پژوهشگر و تاریخ اجتماعی ایران بازروایت کند.
از معتمدنژاد تا محسنیان راد؛ یک تداوم نسلی
حسین انتظامی، معاون وقت امور مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در مراسم رونمایی با اشاره به حضور محسنیان راد و مرحوم کاظم معتمدنژاد در شورای پژوهشی مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه، محسنیان راد را سلف آن استاد فقید و از ادامه دهندگان سنت علمی او توصیف کرد. این اظهارنظر در فهم جایگاه تاریخی کتاب اهمیت دارد؛ زیرا اثر را می توان در امتداد یکی از سنت های مهم شکل گیری مطالعات ارتباطات و روزنامه نگاری دانشگاهی در ایران خواند.
محسنیان راد از نخستین نسل های آموزش دیده علوم ارتباطات در ایران و از شاگردان کاظم معتمدنژاد معرفی شده است و در کارنامه او آثاری درباره روش های مصاحبه خبری، تحلیل محتوای متون آموزش روزنامه نگاری، تاریخ ارتباطات ایران، ریشه های فرهنگی ارتباط و ارتباطات انسانی دیده می شود.
از این منظر، در حسرت فهم درست صرفا روایت یک کتاب در میان آثار مولف نیست؛ بلکه نوعی بازخوانی کارنامه پژوهشی یک نسل از پژوهشگران ارتباطات ایران نیز محسوب می شود.
فهم درست؛ مسئله ای فراتر از دانستن
عنوان کتاب نیز حامل یک مسئله نظری است. در حسرت فهم درست به نظر می رسد از دغدغه ای فراتر از انباشت اطلاعات سخن می گوید: اینکه جامعه ممکن است اطلاعات فراوانی داشته باشد، اما همچنان از فهم درست فاصله داشته باشد.
سعیدرضا عاملی دبیر پیشین شورای عالی انقلاب فرهنگی و رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران در مراسم رونمایی گفت که جامعه به فهم واقعی نیاز دارد؛ نه فهم افراطی که بخواهد خواسته خود را تحمیل کند و نه فهمی آرمان گرایانه که واقعیت اجتماعی را نپذیرد. او از ضرورت فهم سازگار سخن گفت؛ فهمی که واقعیت را درک کند و بتواند بر مبنای آن امید و امکان ایجاد کند.
این سخنان را می توان یکی از کلیدهای خوانش کتاب دانست: مسئله ارتباطات فقط انتقال پیام نیست؛ مسئله اصلی می تواند کیفیت فهمی باشد که از فرایند ارتباط حاصل می شود.
ارزش کتاب برای روزنامه نگاری و روابط عمومی
برای پژوهشگران روزنامه نگاری و روابط عمومی، اهمیت کتاب در بخش هایی دوچندان می شود که به مطبوعات، ارزش های خبری، آموزش روزنامه نگاری، انتقاد در مطبوعات، سانسور و خودسانسوری می پردازند.
این موضوعات در ایران صرفا مباحث تاریخی نیستند. بسیاری از مسائل مطرح شده درباره رابطه رسانه و قدرت، استقلال حرفه ای، کیفیت آموزش روزنامه نگاری، استفاده از پژوهش و فاصله میان داده و تصمیم همچنان در مطالعات رسانه ای قابل بازخوانی اند.
همچنین فصل هایی درباره دیوارنوشته ها و ارتباطات اجتماعی نشان می دهد که مولف به ارتباطات به عنوان مجموعه ای از نشانه ها و کنش های اجتماعی نگاه می کند؛ نه صرفا به عنوان تولید محتوای رسانه ای رسمی.
یک نقد ضروری
با وجود ارزش مستند و تاریخی اثر، نباید در حسرت فهم درست را به تنهایی معادل تاریخ جامع پژوهش ارتباطات ایران دانست. کتاب بیش از هر چیز روایت یک پژوهشگر از مسیر پژوهشی خویش است. بنابراین در استفاده دانشگاهی از آن باید میان داده های پژوهشی، خاطرات شخصی، بازسازی پسینی و تفسیر مولف تمایز گذاشت.
از سوی دیگر، برای ارزیابی دقیق تر مرجعیت علمی کتاب، باید میزان استناد دانشگاهی به آن در مقالات، پایان نامه ها، کتاب ها و پژوهش های ارتباطات به صورت نظام مند بررسی شود. شواهد موجود درباره انتشار، رونمایی، بازتاب رسانه ای، چاپ دوم و بازنشر بخش هایی از اثر، برای اثبات حیات و دیده شدن کتاب مفیدند؛ اما میزان استناد علمی شاخص جداگانه ای است که نیاز به مطالعه کتاب سنجی مستقل دارد.
میراث یک پژوهشگر
مهدی محسنیان راد در مراسم رونمایی گفته بود که سرمایه اصلی خود را سرمایه اجتماعی می داند و تاکید کرده بود که در کتاب چیزی را پنهان نکرده است.
شاید اهمیت اصلی در حسرت فهم درست نیز در همین نقطه قرار داشته باشد: کتاب می کوشد بخشی از حافظه پژوهشی علوم ارتباطات ایران را از حالت پراکنده خارج کند و در قالب یک روایت واحد در اختیار نسل های بعدی قرار دهد.
از این منظر، ارزش کتاب تنها در پاسخ هایی نیست که به برخی پرسش های ارتباطی می دهد؛ بلکه در پرسش هایی است که درباره نسبت پژوهشگر با جامعه، پژوهش با تصمیم، رسانه با حقیقت و دانستن با فهمیدن پیش روی خواننده می گذارد.
در حسرت فهم درست را می توان سندی از تجربه یک پژوهشگر ارتباطات در ایران دانست؛ تجربه ای که در آن، چهار دهه پژوهش نه فقط به مجموعه ای از یافته ها، بلکه به روایتی درباره دشواری فهم جامعه و دشواری تبدیل دانش به عمل بدل شده است.
و شاید به همین دلیل، عنوان کتاب بیش از آنکه صرفا نام یک اثر باشد، صورت بندی یک دغدغه علمی است: جامعه فقط به اطلاعات بیشتر نیاز ندارد؛ به فهم درست تر نیاز دارد.
احمد عامری
پووهشگر روابط عمومی و ارتباطات