اجتهاد در سیره علمی آیت الله شبیری زنجانی(۱)

یادداشت اول (روش اجتهاد آیت الله شبیری زنجانی) 

اجتهاد از «ملکه» تا «فعلیت»؛ چرا احراز دلیل بخشی از اجتهاد است؟

در تلقی آیت الله سید موسی شبیری زنجانی، اجتهاد را نمی توان صرفا برخورداری از یک توانایی علمی ثابت دانست؛ بلکه باید میان «ملکه اجتهاد» و «اجتهاد بالفعل» تفکیک کرد. ممکن است مجتهدی از جهت ملکه، مجتهد مطلق باشد، اما در یک مسئله خاص برای رسیدن به حکم شرعی نیازمند مراجعه و بررسی ادله باشد. آیت الله شبیری زنجانی در درس صوم، در توضیح نسبت اجتهاد مطلق با فعلیت، تصریح می کنند: «جواب اجتهاد مطلق همان است که عرض کردم که از نظر ملکه مطلق است و ممکن است از نظر فعلیت اطلاق نداشته باشد» (شبیری زنجانی، کتاب الصوم، جلسه ۲۶۷، ۲ آذر ۱۳۸۸)

این تفکیک، پیامد روش شناختی مهمی دارد. اگر اجتهاد بالفعل در هر مسئله نیازمند مراجعه و بررسی ادله باشد، آنگاه تحقیق درباره خود دلیل را نمی توان مرحله ای خارج از فرآیند اجتهاد به شمار آورد. در واقع، فقیه پیش از آنکه بر اساس یک روایت یا آیه به استنباط حکم بپردازد، باید درباره متن، سند، قرائن و دلالت آن تحقیق کند. بر همین اساس، مقاله حاضر نیز تصریح می کند که از نگاه آیت الله شبیری زنجانی، تحقیق در مقدمات استنباط و احراز ادله، بخشی از خود فرآیند اجتهاد است.

اهمیت این مسئله زمانی روشن تر می شود که گستره فعالیت علمی آیت الله شبیری زنجانی را در نظر بگیریم. اشتغال گسترده ایشان به فقه و اصول، در کنار تحقیق در رجال و حدیث و نسخه شناسی، امکان بازسازی فرآیند استنباط را از مرحله شناخت و احراز دلیل تا مرحله تحلیل و استنباط حکم فراهم می کند. مقاله بر همین اساس تصریح دارد که نمی توان فقه و اصول آیت الله شبیری زنجانی را از مطالعات رجالی و حدیثی ایشان جدا کرد؛ زیرا این دانش ها در احراز و تنقیح ادله مورد استفاده قرار می گیرند.

از این منظر، اجتهاد تنها مرحله ای نیست که در آن فقیه پس از دریافت یک دلیل معتبر، قواعد اصولی را بر آن تطبیق می دهد؛ بلکه خود احراز اعتبار و تمامیت دلیل نیز بخشی از مسیر اجتهاد است. به تعبیر دیگر، میان «احراز دلیل» و «استنباط از دلیل» یک فاصله مصنوعی وجود ندارد؛ بلکه احراز متن، سند، قرائن و موضوع، مقدمات واقعی همان فرآیندی هستند که به استنباط حکم منتهی می شوند. این تلقی، اجتهاد را از یک فعالیت صرفا اصولی به فرآیندی چندمرحله ای تبدیل می کند که در آن علوم مختلف در خدمت رسیدن به حکم شرعی قرار می گیرند.

بنابراین، در روش اجتهادی آیت الله شبیری زنجانی، «تحقیق پیش از استنباط» نه یک امر حاشیه ای، بلکه بخشی از ماهیت اجتهاد بالفعل است. فقیه هرچه در احراز دقیق تر دلیل موفق تر باشد، زمینه استنباط منقح تر و اطمینان بخش تری خواهد داشت.

محمد صمدزاده- حوزه علمیه قم

به مناسبت ارتحال عالم و فقیه ربانی آیت الله سید موسی شبیری زنجانی(ره)

1 مهر 1405 برابر با 11 ربیع الثانی 1448