اجتهاد در سیره علمی آیت الله شبیری زنجانی(۲)

یادداشت دوم: (روش اجتهاد آیت الله شبیری زنجانی)

عقل در اجتهاد؛ ابزار تحلیل و ارزیابی، نه جایگزین نص

یکی از مسائل مهم در روش شناسی اجتهاد، تعیین جایگاه عقل در نسبت با کتاب و سنت است. شواهد مطرح شده در سیره علمی آیت الله شبیری زنجانی نشان می دهد که عقل در فرآیند بررسی ادله حضور دارد، اما این حضور را نباید با استقلال عقل در تشریع یکسان دانست. در گزارشی که سید محمدجواد شبیری زنجانی بر اساس دروس آیت الله شبیری زنجانی ارائه کرده است، در کنار بررسی سند روایت و سایر قرائن، از قوت متن حدیث و موافقت آن با حکم عقل عملی در زمینه حصول اطمینان سخن گفته شده است (شبیری زنجانی، سید محمدجواد، «لزوم ارزیابی سندی احادیث کافی با استفاده از دروس حضرت آیت الله شبیری زنجانی»، سفینه، ش۲، بهار ۱۳۸۳)

از این شاهد، نمی توان به صورت مستقیم نتیجه گرفت که عقل از نظر آیت الله شبیری زنجانی منبعی مستقل و هم عرض با کتاب و سنت در تشریع احکام است. آنچه با اطمینان بیشتری می توان از این گزارش برداشت کرد، نقش عقل در ارزیابی معرفتی و حصول اطمینان نسبت به یک دلیل نقلی است. مقاله نیز با همین احتیاط روش شناختی تاکید می کند که نباید از نقش عقل در ارزیابی روایت، استقلال آن در تشریع را نتیجه گرفت.

در مقابل، آیت الله شبیری زنجانی نسبت به استفاده بی ضابطه از استبعاد عقلی برای کنار گذاشتن روایات نیز هشدار داده اند. ایشان در سخنرانی مربوط به علوم حدیث تصریح می کنند که مسائل مطرح شده در احادیث را نمی توان صرفا بر اساس عقل شخصی داوری کرد و بر مبنای آن، روایات را طرد نمود؛ بلکه باید آنها را به معارف و بیانات اهل بیت(ع) ارجاع داد (سید موسی شبیری زنجانی، «سخنرانی در جمع دانش پژوهان و استادان مرکز تخصصی علوم حدیث»، فروردین ۱۳۹۲).

ترکیب این دو دسته از شواهد، جایگاه روش شناختی عقل را روشن تر می کند. از یک سو، عقل در ارزیابی دلیل، تحلیل مضمون و گاه حصول اطمینان نسبت به روایت نقش دارد؛ از سوی دیگر، استبعاد ذهنی و داوری شخصی نمی تواند به تنهایی جایگزین بررسی سند، متن و قرائن حدیثی شود. بنابراین، عقل در این منظومه نه از فرآیند اجتهاد حذف شده و نه به حاکم مطلق بر نص تبدیل شده است؛ بلکه در چارچوبی روشمند، ابزار تحلیل و ارزیابی دلیل است.

این جایگاه را می توان در نسبت عقل با علم اصول نیز مشاهده کرد. آیت الله شبیری زنجانی اصول فقه را از ارکان اجتهاد می دانند، اما بر مطالعه عمیق و پرهیز از انباشت مباحث غیرضروری تاکید دارند. ایشان درباره آموزش اصول، مطالعه دقیق کفایه الاصولو درر الاصول را برای طلبه مستعد کافی می دانند و درباره آثاری که مشتمل بر «حشو و زوائد» است، سخن می گویند (شبیری زنجانی، جرعه ای از دریا، ج۳، ص۴۰۷). در این سطح، عقل در قالب قواعد تحلیلی علم اصول به تنظیم رابطه میان ادله و فهم ظهور آنها کمک می کند.

بر این اساس، می توان گفت عقل در روش اجتهادی آیت الله شبیری زنجانی بیشتر «عقل تحلیل گر و ارزیاب» است. عقل در فرآیند فهم و سنجش ادله حضور دارد، اما این حضور به معنای کنار گذاشتن نص به محض مواجهه با یک استبعاد ذهنی نیست. نتیجه چنین رویکردی، حفظ هم زمان نقش عقل در تحلیل و جایگاه نص در استنباط است.

محمد صمدزاده- حوزه علمیه قم

به مناسبت ارتحال عالم و فقیه ربانی آیت الله سید موسی شبیری زنجانی(ره)

1 مهر 1405 برابر با 11 ربیع الثانی 1448