شیخ الطائفه

بسم الله الرحمن الرحیم

محمد بن حسن بن علی بن حسن معروف به شیخ طوسی از فقهای نامدار شیعه در قرن پنجم است. ایشان در سال385در خراسان متولد شد و در بیست و سه سالگی یعنی سال408ق. رهسپار عراق شد و مدت پنج سال در محضر شیخ مفید و بیش از بیست سال نیز در محضر سید مرتضی تلمذ کرد و پس از وفات سید زعامت حوزه به ایشان سپرده شد.

بخشی از رشد شیخ طوسی مرهون فضای علمی بغداد و جو ارام ان بود؛ حکومت ال بویه بامراعات حال شیعیان و وجود کتابخانه بزرگی در شهر بغداد فضای مناسبی برای پژوهش و رشد علم فراهم اورده بود که یکی از ان ثمرات شیخ طوسی بود که شیخ علی الاطلاق است. این فضا ادامه داشت تا سلجوقیان بغداد را تصرف کردند و کتابخانه شهر را اتش زدند و برخی گفته اند که حتی کرسی تدریس شیخ را سوزاندند و خانه ایشان نیز غارت شد. پس از این وقایع در حدود سال448 شیخ به نجف مهاجرت کرد و و این نقطه اغاز بالندگی حوزه نجف بود هر چند که پس از وفات شیخ تا سالها رکود بر فقه شیعی حاکم بود اما مهاجرت شیخ زمینه ساز ایجاد حوزه بزرگ نجف شد. شیخ طوسی تا سال 460 ق. در نجف زندگی کرد و در همین سال درگذشت و در خانه خود به خاک سپرده شد.

شیخ طوسی در زمینه های مختلفی اثار ارزشمندی از خود به جای گذاشته که برخی همچنان مورد رجوع اند و از منابع اصلی شیعیان محسوب میشوند علامه حلی در مورد دانش ایشان میفرماید که نسبت روایات و رجال و اصول و فقه و کلام و ادبیات عارف بود و...؛ برخی از این اثار:

در زمینه حدیث دو کتاب گران سنگ التهذیب و الاستبصار باقی مانده است که هر دو از کتب اربعه شیعه میباشند که مرجع حدیثی محسوب میشوند.

دو کتاب الفهرست و الرجال شیخ طوسی در حوزه رجال و اثار تالیف شده است کتاب الفهرست مشتمل است بر اسامی کتب شیعه و مصنفان این کتب و در کتاب الرجال اسامی کسانی که از پیامبر و ائمه علیهم السلام روایت کرده اند را بیان کرده است. که دو کتاب از چهار کتاب اصلی علم رجال است همچنین رجال نجاشی که از کتب معتبر این علم است توسط ایشان تلخیص شده است و انچه اکنون تحت عنوان رجال کشی چاپ میشود تخلیص شیخ طوسی از این کتاب است.

در حوزه فقه نیز کتب متعددی از شیخ به جا ماند است از جمله کتاب النهایه کتابی است که بر اساس فقه سنتی نگارش یافته یعنی فقیه در این کتاب سعی میکرد انچه بیان میکند متن روایت باشد و فراتر از متن چیز اضافه نکند و فقط سلسله اسناد را حذف میکرد. این کتاب شیخ طوسی مشمتل بر فتاوای ایشان است.

المبسوط دیگر اثر شیخ طوسی است که در این اثر شیخ فروعاتی را مطرح میکند که تا ان زمان در فقه شیعه سابقه نداشته است؛ ایشان فروعاتی را از کتب فقهی اهل سنت اخذ و با مبانی شیعی پاسخ فروعات را به دست اروده و در کتاب خود بیان کرده است.

کتاب دیگر کتاب الخلاف بود که به اصطلاح در فقه مقارن نگارش یافته بود که ارا اهل سنت را در مسئله ای بیان میکرد و سپس رای شیعه را مطرح میکرد این کتاب ادامه تلاشهای شیخ مفید در کتاب الاعلام و سید مرتضی در الانتصار است.

شیخ کتاب العده فی اصول الفقه را نیز در علم اصول فقه تالیف کرده است.

شیخ طوسی در حوزه تفسیر نیز دست به قلم برده است و تفسیر التبیان فی تفسیر القران را به رشته تحریر در اورده است.

شیخ طوسی کتابهای دیگری در زمینه های مذکور و در زمینه های دیگری نیز تالیف دارند که از ذکر بقیه صرف نظر میکنیم.

از شاگردان شیخ طوسی میتوان به شیخ شهر اشوب مازندرانی، محمد بن علی بن عثمان کراجکی، عبید الله بن حسن بن بابویه قمی، اسحاق بن محمد بن بابویه قمی و ... اشاره کرد.

البته عظمت علمی شیخ طوسی و فضای سیاسی حاکم بر جامعه ان روز باعث شد که تا مدت زمان طولانی کسی نقدی به شیخ وارد نکند و دنباله رو شیخ باشند که به دوره مقلده شهرت یافت و این فضا پس از حدود صد سال و با ظهور محمد بن علی حمصی و انکار حجیت اخبار احاد شروع شد و ابن ادریس انتقاد از شیخ را به اوج رساند که به عنوان منتقد اصلی شیخ شناخته میشود.

جهت مطالعه بیشتر و کاملتر در مورد شیخ طوسی میتوان به کتاب الفهرست خود ایشان و کتاب الرجال علامه حلی مراجعه کرد.