مفهوم رویکرد، روش و تکنیک در روان درمانی

📷 

یادداشت علمی:

مفهوم رویکرد، روش و تکنیک در روان درمانی

مقدمه

در حوزه روان درمانی، مفاهیم رویکرد، روش و تکنیک از اصطلاحات اساسی به شمار می روند. اگرچه این سه مفهوم در برخی متون گاه به جای یکدیگر به کار می روند، اما از نظر مفهومی و کاربردی تفاوت هایی میان آن ها وجود دارد. بنابراین، شناخت دقیق این مفاهیم برای تفکیک چهارچوب نظری درمان از شیوه های عملی و فنون اجرایی آن ضروری است. از سوی دیگر بررسی معنای لغوی این اصطلاحات می تواند در روشن شدن مفهوم علمی آن ها موثر باشد؛ زیرا بسیاری از کاربردهای تخصصی این واژه ها با معنای اولیه و لغوی آن ها ارتباط دارند. بر همین اساس، در این یادداشت، مفهوم سه واژه رویکرد، روش و تکنیک از منظر لغوی و روان شناسی بررسی می شود و در پایان، نسبت مفهومی میان آن ها تبیین خواهد شد.

1.مفهوم رویکرد

واژه رویکرد در لغت به معنای زاویه دید، نحوه نگاه و جهت گیری نسبت به یک موضوع به کار می رود.[1] بر اساس این معنا، رویکرد بیانگر نوع مواجهه و زاویه ای است که فرد یا یک نظام علمی برای بررسی و تبیین یک موضوع انتخاب می کند.[2]

در روان شناسی، رویکرد به چارچوب نظری و جهت گیری کلی ای گفته می شود که بر اساس آن، رفتار، فرایندهای روانی و مشکلات روان شناختی تبیین می شوند و فرایند درمان جهت می گیرد. هر رویکرد روان شناختی بر مجموعه ای از مبانی و اصول نظری درباره ماهیت انسان، منشا مشکلات روانی، عوامل موثر بر تداوم آن ها و چگونگی ایجاد تغییر استوار است.

در روان شناسی، رویکردهای گوناگونی همچون روان کاوی، رفتاری، شناختی، شناختی رفتاری، انسان مدار و وجودی شکل گرفته اند. تفاوت این رویکردها در مبانی نظری، نحوه تبیین رفتار و مشکلات روانی و اصول کلی مداخله درمانی آن هاست.

2. مفهوم روش

واژه روش در لغت به معانی راه، شیوه، اسلوب، سبک، طریق، نهج و قاعده آمده است.[3] در اصطلاح روان شناسی، روش به شیوه و طرز عمل برای رسیدن به هدفی معین گفته شده است.[4] همچنین روش به عنوان سبک کلی و منظم در کار پژوهش و دستیابی به حقایق علمی تعریف شده است.[5] در تعریف دیگری، روش طریقه ای نظام مند و عمومی برای انجام کار و دستیابی به حقایق علمی دانسته شده است.[6]

وجه مشترک این تعاریف، تاکید بر نظام مندی، هدف مندی و وجود مسیر مشخص برای انجام عمل است. بنابراین، روش در روان شناسی به مسیر یا شیوه ای کلی و سازمان یافته اشاره دارد که برای بررسی، تغییر یا درمان یک مسئله مورد استفاده قرار می گیرد. در روان شناسی، روش های گوناگونی برای مطالعه رفتار و فرایندهای روانی به کار می رود؛ از جمله مشاهده، مصاحبه، پرسش نامه، شرح حال نویسی، گروه سنجی و آزمون های روانی.[7] این روش ها برای بررسی رفتار، احساسات، افکار و ویژگی های روان شناختی انسان مورد استفاده قرار می گیرند.[8] بنابراین در حوزه روان درمانی، روش را می توان مسیر یا شیوه کلی و نظام مندی دانست که بر اساس یک رویکرد روان شناختی برای دستیابی به هدف درمانی دنبال می شود و روش نسبت به رویکرد جنبه عملی تر دارد و مسیر کلی مداخله درمانی را مشخص می کند.

3. مفهوم تکنیک

واژه تکنیک واژه ای فرانسوی است که در زبان فارسی رواج یافته و در لغت به معنای شیوه اجرا، فن و راهکار آمده است.[9]

در اصطلاح روان شناسی، تکنیک یا فن به شیوه ای جزئی، مشخص و اجرایی برای انجام یک اقدام یا دستیابی به هدفی معین گفته می شود. تکنیک نسبت به روش، دامنه محدودتری دارد و بیشتر بر نحوه اجرای یک اقدام مشخص تمرکز می کند.[10]

به بیان دیگر، روش می تواند از مجموعه ای از تکنیک ها تشکیل شود. در این معنا، روش مسیر کلی را تعیین می کند و تکنیک، اقدامات جزئی و مشخصی را که برای پیمودن این مسیر لازم است، مشخص می سازد. از این منظر، تکنیک سطح اجرایی و عملیاتی روش محسوب می شود.[11] بنابراین در روان درمانی، تکنیک ها فنون و اقدامات مشخصی هستند که درمانگر در چارچوب یک روش درمانی و بر اساس مبانی یک رویکرد به کار می گیرد.

4. رابطه مفهومی رویکرد، روش و تکنیک

با توجه به تعاریف لغوی و روان شناسی، می توان میان این سه مفهوم رابطه ای سلسله مراتبی در نظر گرفت. رویکرد در سطح نظری و کلی قرار دارد و جهت گیری و چارچوب فکری درمان را مشخص می کند. روش در سطح میانی قرار گرفته و مسیر کلی و نظام مند اجرای درمان را بر اساس رویکرد تعیین می کند. تکنیک نیز در سطح اجرایی و جزئی قرار دارد و شیوه انجام اقدامات مشخص در چارچوب روش را نشان می دهد.

به بیان ساده:

رویکرد → روش → تکنیک

یعنی رویکرد پاسخ می دهد که «چگونه به مسئله نگاه می کنیم؟»، روش مشخص می کند «بر اساس این نگاه، چه مسیر کلی ای را دنبال می کنیم؟» و تکنیک نشان می دهد «این مسیر را با چه فن یا اقدام مشخصی اجرا می کنیم؟».

بر این اساس، در کاربرد روان درمانی، می توان رویکرد را چارچوب نظری و جهت گیری کلی درمان، روش را مسیر و شیوه کلی و نظام مند درمان و تکنیک را فن یا اقدام جزئی و اجرایی مورد استفاده در فرایند درمان دانست. این تفکیک مفهومی سبب می شود مبانی نظری، مسیر درمان و اقدامات اجرایی از یکدیگر متمایز شوند.

منابع

[1] - نجفعلی میرزایی، فرهنگ اصطلاحات معاصر عربی – فارسی، ص220.

[2] - همان.

[3] - علی اکبر دهخدا، لغت نامه دهخدا، ج8، ص10905.

[4] - حمزه گنجی، راهنمای عملی روانشناسی تجربی، ص15.

[5] - فاخر عادل، فرهنگ روانشناسی، ص121.

[6] - محمود منصور، لغت نامه روانشناسی، ص189.

[7] - عبدالله شفیع آبادی، راهنمای و مشاوره کودک، ص38.

[8] - ریموند میلتن برگر، شیوه های تغییر رفتار، ص17.

[9] - نجفعلی میرزایی، فرهنگ اصطلاحات معاصر عربی – فارسی، ص207.

[10] - محمود منصور و همکاران، لغت نامه روانشناسی، ص255.

[11] - علی اکبر شعاری نژاد، فرهنگ علوم رفتاری، ص433.